MEVA MAHSULOTLARINI QAYTA ISHLASHNING ASOSIY TAMOYILLARI

Аннотация

Changes in the quality of fruits of five plum cultivars (Prunus domestica L.) — Қора олу, Бертон, Венгерка фиолетовая, Венгерка домашняя, Супериор — during the ripening process after the appearance of fruit color over a period of 25 or 35 days were studied. Fruit samples were analyzed for the following parameters: fruit weight, firmness, soluble solids content, fruit color, sugar content (glucose, fructose, sorbitol, and sucrose), organic acids content (malic acid, fumaric acid, and oxalic acid), and phenolic compounds content. 19 NEW RENAISSANCE 2025 SENTABR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 9 The ripening process did not affect the phenolic compounds content. The results of the study showed that the cultivar had a significant effect on the following parameters: fruit weight, soluble solids content, firmness, fruit color, total acid concentration, total phenol concentration, and anthocyanin concentration. These findings substantiated the importance of understanding the differences among various plum cultivars grown in our republic. Keywords: fruit weight, firmness, soluble solids content, fruit color, sugars, phenolic compounds, ripening process. Kirish. Meva mahsulotlarini qayta ishlashning asosiy usullaridan biri zamonaviy quritish bo‘lib, bu uchta asosiy talabga javob berishi kerak: yuqori sifatli mahsulotlar, qayta ishlashning kam energiya sarfi va arzon tannarx; qayta ishlash va quritish zavodida mevalarni gazli infraqizil nur asosida quritish afzal deb hisoblash mumkin. (IQ) nurlari orqali tannarxga nisbatan elektr energiyasi narxining oshishi va gazning mavjudligi infraqizil gazli quritish moslamasining afzalliklarini ta’minlaydi, mevachilik va sabzavotchilik mahsulotlarini quritish texnologiyasini soddalashtiradi; ko‘p tizimli bog‘dorchilikda yetishtirilgan mevalarning eng muhim katta ulushi meva va rezavorlarni quritish orqali qayta ishlanishi mumkin, bu bog‘dorchilik mahsulotlarining sezilarli darajada isrof bo‘lmasligini ta’minlaydi. Tadqiqotlar davomida olxo‘ri navlari mevalarining tarkibidagi eruvchan quruq moddalar miqdori, shakarlar (glyukoza, fruktoza, sorbitol va saxaroza) miqdori, organik kislotalar (olma kislotasi, fumar kislotasi va shavel kislotasi) miqdori, fenol birikmalari, mevaning og‘irligi, qattiqligi, meva rangi o‘zgarishi darajasi olxo‘ri navlari o‘zaro taqqoslanganda turlicha bo‘lganligi kuzatildi. Bunda olxo‘ri navlari mevalarini saqlashdan oldin va saqlashdan keyingi tarkib va holatining o‘zgarish darajalari tahlil etilib navlararo taqqoslandi. Bunda olxo‘ri navlari mevalari tarkibidagi o‘zkazilgan barcha tahlillar ko‘rsatkichlari mevalarni saqlashdan oldin va saqlashdan so‘ng laboratoriya sharoitida aniqlandi. Shu bilan bir qatorda olxo‘ri mevalari tarkibining o‘zgarish darajasi mevalarning pishish darajalariga qarab ham tahlil etildi. Shu jumladan, olxo‘ri mevalari kislotaliligi texnik pishib yetilish davrida boshqa pishish darajalariga taqqoslanganda eng yuqori ko‘rsatkichda bo‘lganligi tajribalarimizda aniqlandi (1.1- rasm va jadvalga qarang). (4.06.2025y) (11.06.2025y) (18.06.2025y) 1.1-rasm. Olxo‘ri navlari mevalarining pishib yetilish davrlari bo‘yicha kuzatuvlar 20 NEW RENAISSANCE 2025 SENTABR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 9 1.1-jadval Olxo‘ri navlari mevalarini saqlashga joylashtirishdan oldin va saqlashdan keyingi meva tarkibidagi kislotalik ko‘rsatkichlarining tahlili (2023-2025 yy.). Izoh: Olxo‘ri navlari mevalarini saqlashga joylashtirishdan oldin va saqlashdan keyingi meva tarkibidagi kislotalik ko‘rsatkichlarining tahlili, mevalarni saqlash jarayonida saqlash omboridagi havo harorati dastlabki 15 kun davomida +1ºC etib belgilangan bo‘lsa, keyingi 45 kun davomida saqlashda esa +2-3ºC etib belgilandi. Omborxonadagi havoning nisbiy namligi dastlabki 15 kun davomida 85-90% etib belgilangan bo‘lsa, keyingi 45 kun davomida saqlashda esa 80-85% etib belgilandi. Ma’lumki, olxo‘ri navlarining mevalari pishib yetilish darajasiga bog‘liq ravishda ularning kimyoviy tarkibi va xususiyatlari o‘zgarib boradi. Olxo‘ri mevalarini saqlanish davomida ularning iste’molbopligi va ma’lum bir sifat ko‘rsatkichlari ortib boradi va shirinroq, xushbo‘yroq hamda tovar ko‘rinishi darajasi sekinlik bilan ortib boradi. Mevaning qobig‘i (ekzokarpiy) bir oz rangi to‘qlashib, meva eti (mezokarpiy) yumshab, iste’molga tayyor tovar holatga ega bo‘ladi. Olxo‘ri mevalarini qobig‘i esa turli xil tusga ya’ni navlararo, och qo‘ng‘ir, qo‘ng‘ir yoki to‘q qo‘ng‘ir rangga kirishi kuzatiladi. Ushbu o‘zgarishlarga asosiy ta’sir etuvchi omil - bu olxo‘ri navlarining genotipi va yetishtirish hududlariga bog‘liq bo‘ladi. Olxo‘ri navlari mevalarining pishib yetilish muddatlariga qarab, tovarbopligi, biokimyoviy tarkibi va organoleptik ko‘rsatkichlari turlicha bo‘lishi aniqlangan. Ma’lumki, olxo‘ri navlarining texnik pishib yetilgan mevalarini qisqa muddat davomida saqlash mumkin bo‘ladi. Ertapishar olxo‘ri navlari, asosan, yangiligicha iste