MUSTAQILLIK DAVRI O‘ZBEK SIMFONIK MUSIQASINING TARAQQIYOTI VA MILLIYLIK TAMOYILLARI

Аннотация

Mazkur maqolada O'zbekiston mustaqilligi yillarida milliy kompozitorlik maktabining shakllanishi va rivojlanishi, simfonik musiqa, janrida yaratilgan yirik asarlar hamda ularning badiiy va estetik ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, milliy va yevropa musiqiy an'analari uyg'unligi, zamonaviy orkestrning akustik imkoniyatlarini o'zlashtirish yo'lidagi izlanishlar, yosh kompozitorlarning jodiy izlanishlari hamda xalqaro miqyosda olib borilgan faoliyati yoritiladi. Maqolada mustaqillik davri o'zbek simfonik ijodiyotining o'ziga xosliklariochibberilgan. Kalit so'zlar: simfonik musiqa, milliy kompozitorlik maktabi, orkestr, maqom, rapsodiya, xalqaro festival, “Serial”,“Aleatorika”,“Puantilizm”, “Sonorizm”, “Elektron musiqa”. 0'zbekiston mustagilligi milliy madaniyat va san'atning yangi bosqichini boshlab berdi. Ayniqsa, musiqiy san'atda milliy qadriyatlar va jahon musiqa madaniyati an'analari uyg'unlashib, yangicha yo'nalishlar shakllana boshladi. Shu jarayonda milliy kompozitorlik maktabi namoyondalari o'zbek simfonik musiqasini yuksaltirish, uni xalqaro maydonda tanitish vao'zining milliy ruhini asrab qolishborasida kattaijodiyfaoliyat olib bordilar. Mustagillikning dastlabki yillaridanoq simfonik asarlar milliy ohanglar, maqom ladlari va Yevropa simfonizmi uslublarini o'zida mujassam etgan holda yaratilmoqda. Bu jarayon o'zbek musiqasining global madaniyatga qo'shilgan hissasi sifatidaalohida ahamiyat kasb etadi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, ayniqsa XX asrd insoniyat badiiy tafakkuri taraqqiyoti yangidan-yangi falsafiy- estetik tamoyillar kashf eta boshladi. Musiqa san’atida realizmning turlanishi boshlandi. Romantik ideallar, abstrakt umumlashmalar, impressionizm, ekspressionizm kabi ijodiy oqimlar, ma’lum estetik tamoyil va yo‘nalish bo‘yicha turlanish jarayoni avj oldi. Bulardan tashqari: “Serial”, “Aleatorika”, “Puantilizm”, “Sonorizm”, “Elektron musiqa” kabi avangard atalmish oqimlar ham avj oldi. Natijada bu davrga kelib “Tonallik va notonallik” texnika egallandi. Ijodiy tafakkur maydonida qaysi uslubiy yo‘lni tanlash yoki qaysi birisiniqo‘llash kompozitoming o‘zigahavola bo‘lib qoldi.[2] Ma’lumki, yuqori saviyali, badiiy-simfoniya yaratish mushkul jarayondir. Chunki bu abstraktli musiqiy obraz bilan davr voqealari, xilma-xil, rang-barang murakkab hayotni, tabiatni aks ettirish ijodkordan chuqur nazariy-musiqiy bilimni, ijodiy mahoratni, falsafiy dunyoqarashni, milliy musiqiy an’analami mukammal ravishda idroklash va talqin eta olishni talab etadi. Shuning uchun kompozitoming birgina kasbiy mahorati bilan chegaralanib qolmaydi. Uning asosiy mezoni yorqin, milliy ruh bilan sug‘orilgan, yuqori saviyali, badiiy-estetik, ta’sirchan asar yaratishdadir. O‘zbekistonda ikkinchi jahon urushi yillari yuqorida ilk bor G.Mushel S.Vasilenko, A.Kozlovskiy, M.Ashrafiylar bir qator simfonik asarlari bilan musiqa ijodiyotida o‘zlarini namoyon etdilar. Urushdan keyin, so‘nggi yillardagi janr ijodiyoti xususida musiqashunos N.S.Yanov-Yanovskaya o‘zining “O‘zbek simfonik musiqasi” kitobida alohida tahlil qilib bergan.[3] 40 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 13,issue2,September 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X G‘arb musiqa madaniyatida paydo bo‘lib rivoj topgan bu janr, o‘zbek kompozitorlari ijodiga XIX – arsning oxirlarida kirib keldi. Simfonik musiqaning O‘zbekistonda shallanish hamda rivojlanishjarayoni o‘ziga xosuchta ijodiyjarayonlardan iboratdir: 1. Birinchi bosqich – bu simfonik janr, ijrochilik me’zonlarining O‘zbekiston xududiga kiribkelishi hamdarus kompozitorlarining o‘zbek milliy ohanglari asosida asarlarni yaratishi. 2. Ikkinchi bosqich – milliy kompozitorlik maktabi namoyondalari ijodida simfonik asarlarning yaratilishi. 3. Uchinchi bosqich – o‘zbek – simfonist kompozitorlarining shakllanishi va yetuk simfonikasarlarini jaxontalabiga mos ravishdayaratilishi. Bundan tashqari O‘zbekiston milliy simfonik musiqa janrlari ilk davrlardan boshlab serko‘lam vaquyidagi ijodiyuslublarga asoslanib yaratildi: 1. Xalq kuyini o‘zgartirmagan holdauni garmoniyalashtirish va cholg‘ulashtirish. 2. Xalq kuyini qayta ishlash, ya’ni ayrim o‘zgartirishlartufayli mavzuniriqojlantirish. 3. Xalq kuyini iqtibos sifatidaqo‘llash va rivojlantirish. 4. Xalq musiqasining intonatsiya, usul, tebranish xususiyatlaridan mukammal foydalanish orqali asar yaratish. 5. Mustaqil ravishda, milliy ruxda, mualliflik-orginal mavzu asosida simfonik asarlar yaratish [1] XX asrning 20-40- yillarida V.Uspenskiy, A. Kozlovskiy, G. Mushel, R. M. Glier kabi kompozitorlar o‘zbek musiqasi tarixida yangi saxifa ochib berdilar. Keyinchalik M. Ashrafiy, M. Burxonov, T. Sodiqov, M. Liviev, S. Yudakov, S. Boboev