ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING DEVONIDA MA’NO KO’CHISHNING USLUBIYATI

Аннотация

Zahiriddin Muhammad Bobur is the great uzbek poet, thinker, historian, statesman, the founder of the centeralized state and the Bobur diwan, made a great deal of contribution not only to literature but also to linguistics. One clear example of this the wide range of lexical features used in his ghazals. This article is provided about information on the kind of migrations, their types an classification. Also the example of metaphor and metonomiy is enumerated which adduced in the divan. Key words: metaphore, metonomiy, cognitive, lengvocognitive, polisemiya. Аннотация. Захириддин Мухаммад Бобур - великий узбекский поэт, мыслитель, историк, государственный деятель, основатель централизованного государства и Бобурского дивана, внес огромный вклад не только в литературу, но и в лингвистику. Яркий пример тому - широкий спектр лексических средств, используемых в его газелях. В данной статье представлена информация о видах миграций, их типах и классификации. Также перечислены примеры метафоры и метономии, которые используются в диване. Ключевые слова: метафора, метономия, когнитивный, ленгвокогнитивный, полисемия. Tilimizdagi soʻzlarning juda katta qismi koʻp ma’nolidir, chunki kishilar o‘zining kundalik hayotida yangi paydo bo‘lgan tushunchalarning har biri uchun alohida-alohida so‘zlar qo‘llayveradigan bo‘lsa, so‘zlarning soni o‘ta ko‘payib ketib, ularni xotirada saqlash mumkin bo‘lmaы edi. Natijada tildan foydalanish ham qiyinlashib, u sekin-asta yaroqsiz holga kelib qolgan bo’lar edi. 1Shuning uchun ham har qaysi tilda sanoqli til birliklarining turli xil kombinatsiyalaridan cheksiz tushuncha va fikrlarni ifodalashga harakat qilinadi. Ana shunday harakat tufayli tilda ilgari mavjud bo‘lgan so’zlarga yangi-yangi ma’nolar yuklanadi. Natijada, koʻp ma’noli soʻzlar maydonga keladi. Masalan, “tosh” soʻzi dastlab “qattiq, sovuq jism” ma’nosida qoʻllangan: “Yo‘lda tosh yotibdi” Keyinchalik “qattiqlik” ma’nosini faollashtirib, “tosh bagʻirʻ, bagʻritosh” birikmalarida bagʻirning sifatlovchisi vazifasida ko‘chma ma’noda qo‘llanila boshlangan. 20 Sentabr, 2025-Yil Yoki “ko‘z” so‘zi dastlab faqat “tirik organizmning qavariq shaklga ega bo‘lgan ko‘rish a’zosi” ma’nosida qo‘llangan bo‘lsa, keyinchalik “qabariqlik” ma’nosini faollashtirish asosida “daraxtning ko‘zi”, “yorug‘lik bilan ta’minlash” ma’nosini faollashtirish orqali “derazaning ko‘zi” ma’nolarida qo‘llanila boshlandiii Nutq jarayonida ikki va undan ortiq ma’noda qo‘llaniluvchi so‘zlarga ko‘p ma’noli so‘zlar yoki polisemiya deyiladi.1 2Polisemiya yunoncha poli “ko‘p”, semia “ma’no” so‘zlaridan olingan. Polisemiya monosemiya (yunoncha “mono” — bir, sema, ma’no) ga zidlanadi. Ko‘p ma’noli so‘zlarda ma’no qanchalik ko‘p bo‘lsa ham, lekin u bir so‘z hisoblanaveradi. Shuning uchun ham ko‘p ma’noli so‘zlarda ma’nolardan biri to‘g‘ri ma’no (yoki o‘z ma’no), qolganlari esa ko‘chma ma’no bo‘ladi. Ko‘chma ma’nolar nutq tarkibida boshqa so‘zlar bilan bog‘langanda namoyon bo‘ladi, nutq tarkibidan ajratilganda esa to‘g‘ri ma’nosi asosiy ma’no bo‘lib qoladi. Masalan, tosh so‘zi nutq qurshovidan ajratib olinsa, “qattiq jism” ma’nosini anglatadi. Bir ma’noli so‘zlar tilimizda kam sonni tashkil qiladi va ilmiy, kasb-hunarg doir atamalarni, shuningdek, yangi paydo bo‘lgan so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Yangi so‘zlar (neologizmlar) ham davrlar o‘tishi bilan qo‘shimcha ma’nolarni anglatadi. Ko‘p ma’noli so‘zlarning ma’nosini bilish va undan nutq jarayonida o‘rinli foydalanish nutqning ta’sirchan, ifodali bo‘lishiga yordam beradi. So‘zning ko‘p ma’noliligini o‘rganish, avvalo, leksik uslubiyat uchun muhimro l o‘ynaydi. Chunki, bu so‘zning o‘zida turli xil ma’noning bo‘lishi uchun og‘zaki va yozma nutqda qo‘llashda uslubiy bo‘yog‘iga, ma’nosiga e’tibor berishni talab qiladi. Shu boisdan ma’no ko‘chish ham sinonimiya, omonimiya va boshqa leksik vositalar singari hazil, mutoyiba, kulgi va turli so‘z o‘yinlarni yuzaga keltiradi. Bunday paytlarda so‘zning to‘g‘ri va ko‘chma ma’nosi to‘qnashtiriladi, natijada kutilmagan yangi ma’no hosil bo‘ladi. So‘zlarning ana shu nozik ma’no ottenkalari badiiy adabiyotda muhim tasviriy vosita sifatida keng qo‘llaniladi. 3Ko‘chimlar ko‘proq og‘zaki nutq uchun xarakterli hodisadir. Ulardan zo‘rma-zo‘raki foydalanib bo‘lmaydi, nutqni buzishi mumkin. Ularga yozuvchi yoki notiq zarurat tug‘ilgandagina murojaat qilishi lozim. Aks holda ular badiiy asar qimmatini oshirish o‘rniga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ta’lim tizimida – Ona tili darslarida ma’no ko‘chishining nima asosda ro‘yobga chiqishiga ko‘ra: 1. Metafora 2. Metonimiya 3. Sinekdoxa 4. Vazifadoshlik singari turlari o‘rganiladi. Nutqimizda eng keng tarqalgan ma’no ko‘chish usuli metaforadir. Metafora (yunoncha metaphora — “ko‘chirish”) bir predmet nomining boshqa predmet nomiga ular o‘rtasidagi 1 Хажиев С.К. Сўз маъносининг кўчиши билан боғлиқ лингвистик ҳодисалар. Фил.фан.ном…дисс. –Тошкент: 2007. –Б.176. 2 Раҳмонова Б., Файзиева Д., Жабборқулова А. Насрий матнда метафоранинг ўрни//Ўзбек тилшунослигин