TYPOLOGY OF PERSONALITY IN ULUGBEK HAMDAM'S LYRICS

Аннотация

Mazkur maqolada Ulug’bek Hamdamning lirik asarlarida qo’llangan shaxs turlari, uning tipologiyasi somatizmlar yordamida ifodalanish orqali yuzaga kelgan o’ziga xoslikvaularning ma’nomazmuniochib beriladi. Kalitso’zlar: Shaxs, shaxstipologiyasi, somatizm, somatikbirliklar, ifoda usuli,lirika. Zamonaviy o`zbek she’riyatidagi shaxs obrazlari tiplari, ularni badiiy ifodalash usul va vositalarini jahon adabiyoti tajribasiga tayangan holda aniqlash bugungi kundagi muhim adabiy masalaga aylanmoqda. Shu jumladan, Ulugʻbek Hamdam she'riyatida qoʻllanilgan shaxs obrazi turlarini aniqlashga alohida toʻxtalamiz. An'anaviy tarzida yozilgan "Onamga" she'ri ijodkorning oʻz volidayi muhtaramasiga bagʻishlangan boʻlib, unda hayotga mushohada koʻzi bilan qaragan lirik qahramonning onasiga sogʻinchi, onalarning umr boʻyi bolam deya yashashi tasvirlanadi. Mazkur she'rda qoʻllangan somatizmlar ona shaxsiyatini toʻla ochishga xizmat qilgan: Iliqbagʻringda ardoqlab, Yorugʻumidlariladunyoga keltirding. Oq yuvding, page203 INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE ISSN:2692-5206,ImpactFactor:12,23 AmericanAcademicpublishers,volume05,issue09,2025 Journal: https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai Oq tarading.1 Bagʻir somatizmini "iliq bagʻring" deya metafora usuli bilan ifoda etish orqali, onaning bagʻri eng maqbul joy ekani, sovuqdan ham, issiqdan ham asraydigan maskan ekannini taʼkidlaydi. Shuninguchun ham "issiq bagʻir", "suvoq bagʻir" emas aynan iliqbagʻring deya ifodaetadi. ...Boqdimu Koʻzlarimyanasenga tushdi, Eshityapsanmi,senga!.. Sen ...oʻshajoyda eding, Meni kuzatgan, Mengaoqyoʻltilagan, Oppoqyuragingniyoʻlimga toʻshagan Qadim goʻshada turarding hanuz...2 Bu oʻrinda "koʻzlarim yana senga tushdi" iborasi orqali har yonga boqsa, boshiga qanday kun kelsa-da, bir onaning oʻzgarmas ekanligini nazarda tutadi. "Oppoq yurak" somatik birligini ifodalash orqali ona shaxsiniqalbi sofligini koʻrsatadi. Sochlaring esaoppoq, Xuddi yuragingdek oppoqedi ular - Yoʻl yurib momataloq boʻlganoyoqlarimni, Tirikchilikgʻuboriqoʻnganyongʻoqlarimni, Tiriklikishqi qonqilgan yuraklarini Artib olishuchunboshingdatutib turgan sochiqedi ular!..3 Bu misralar orqali ona shaxsiyatini, ona shaxsini toʻlaqolni ochib berishda somatizmlardan mohirona foydalanadi. Onaning sochini oqligini shunchaki tasvirlab qoʻymaydi, shunday oʻxshatishdan foydalanadiki, dunyo tashvishlaridan charchagan farzandi dilbandiga sochiqdek tutgani, shuning uchun ham volidayi muhtaramasining sochlari oq oralagan, yoki oq emas, oppoq. Ona shaxsini yaratishda Ulugʻbek Hamdam "oppoq soch" ,"koʻz" ,"iliq bagʻir", "oppoq yurak" , "bosh" somatizmlaridan foydalanadi. Bundan xulosa shuki, onaning, oʻzbek onalarining, barchasi eng mukammalmehr, sadoqat, ishonch ramzi sifatidaeʼtirofetiladi. 1HamdamovU.Eskidunyovayangimen:saylanma.–T.:Yangiasravlodi,2018.–20-bet 2HamdamovU.Eskidunyovayangimen:saylanma.–T.:Yangiasravlodi,2018.–20-bet 3HamdamovU.Eskidunyovayangimen:saylanma.–T.:Yangiasravlodi,2018.–21-bet page204 INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE ISSN:2692-5206,ImpactFactor:12,23 AmericanAcademicpublishers,volume05,issue09,2025 Journal: https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai Ulugʻbek Hamdamning otaga bagʻishlangan sheʼrlari ham salmoqli. Ulardan biri "Otamga" she'rida: Shahardan qayta olmadim, Dardingizni,ota,olmadim, Yuzingizgaayta olmadim- Ota, sizniyaxshi koʻraman!4 Misralarida "Yuziga ayta olmaslik" iborasi zamirida oʻzbek otalarining naqadar salobatli, fiqorli ekanligini, bu salobatidan xatto oʻzining farzandlari ham tik qarab, dilidagi tuygʻularini ifodaetishga yurak yutib turganiga ishoraqiladi. Boshqa misralarida: Ulugʻtogʻga oʻxshaysiz juda, Toʻgʻdayyurak, togʻdayin jussa...5 Bu oʻrinda ota shaxsini ta'rifida "toʻgʻday yurak", “tog’dayin jussa” somatizmini qoʻllanilishi orqali otaning "ona" va boshqalardan alohida shaxs ekanini, unga beriladigan ta'riflar ham, oʻzgacha somatik birliklar bilan ifoda etilishi koʻrishimiz mumkin. Bu oʻrinda oʻzbek otasining kuch-quvvati tahsinga sazovor ekanini birgina oʻxshatish orqali bera olishi ijodkorningpoetik mahoratidan dalolat beradi. Ulugʻbek Hamdamning "Vatandoshlarga" she'ri alohida bir shaxs ta'rifida boʻlmasa ham, umumga, oʻzini jamiyatning ongli shaxsi deya yashaydigan yurtdoshlarga chaqiriq tarzida yozilgan: Yurtdatong otgan-ku, hammayoq oppoq, Koʻzingni och sen ham, yuragingniyoq!... Yuqorida qoʻllangan "koʻzingni och" , "yuragingni yoq" frazeologik somatik birliklarning ifodasi orqali ijodkor istiqlolni asrab-avaylash, yuksaltirish uchun doim sergak turish lozimliginita’kidlaydi. Ulug’bek Hamdamning farzandlariga bag’ishlab yozilgan, farzandlari tilidan aytilgan she’rlari ham salmoqli. Ular “Farzandlarimga”, “O’g’lim Umrbek va qizim Umida tilidan”, “O’g’lim Muhammad xotirasiga”, “Qizimga”, “O’g’lim Umrbekka” va boshqalar. “Farzandalarimga”she’rida: Qizim,mening oppog’im, Yuzlari xo’pdo’mbog’im, 4HamdamovU.Eskidunyovayangimen:saylanma.–T.:Yangiasravlodi,2018.–23-bet 5HamdamovU.Eski