TALABALARDA MEDIASAVODXONLIKNI RIVOJLANTIRISH VA UNING IJTIMOIY AHAMIYATI

Аннотация

Maqolada mediasavodxonlik ta’riflari va ularning talabalarga ta’siri yoritiladi. Maqolada mediasavodxonlikning yolg‘on axborot va manipulyatsiyaga qarshi himoyalanish, demokratik jarayonlarda faol ishtirok etish hamda shaxsiy rivojlanish va farovonlikni ta’minlashdagi o‘rni haqidafikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: Mediasavodxonlik, ta’rif, axborot tahlili, tanqidiy fikrlash, yolg‘on axborotdan himoyalanish, demokratik jarayonlar, axborot manbalari, ijtimoiy barqarorlik, raqamli savodxonlik. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar tezkor rivojlanayotgani sababli, axborot oqimlaridan samarali foydalanish ko‘nikmalari zarurati ortib bormoqda. Ushbu sharoitda mediasavodxonlik jamiyatning har bir a’zosiga, ayniqsa talabalar uchun muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mediasavodxonlik nafaqat axborotni tushunish va tahlil qilish, balki undan ongli foydalanish madaniyatini ham o‘zichiga oladi. Mazkurmaqolada mediasavodxonlikning zamonaviy ta’riflari va uningtalabalarga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Mediasavodxonlik tushunchasiningzamonaviy ta’riflari Mediasavodxonlik bugungi kunda ko‘plab sohalarda turli xil talqinlarga ega bo‘lib, turli tadqiqotchi va tashkilotlar tomonidan keng ko‘lamdatavsiflanadi. 1. UNESCO ta’rifi: UNESCO mediasavodxonlikni "shaxslarning media va axborot manbalaridan foydalanish, ularni tahlil qilish, baholash va yaratish qobiliyati" deb ta’riflaydi. Ushbu ta’rif axborot olish va uni qayta ishlash jarayonlarini o‘z ichiga oladi. UNESCO fikricha, mediasavodxonlik fuqarolarning axborot xurujlariga qarshi immunitetini shakllantirishning asosiy vositasidir. 2. Evropa Ittifoqi qarashlari: Evropa Ittifoqi mediasavodxonlikni "fuqarolarni tanqidiy fikrlash va o‘zaro muloqot qilishga undovchi ko‘nikmalar" deb ta’riflaydi. Bu ta’rif axborotni faqat iste’mol qilish emas, balki uni yaratish, tanqidiy baholash va noto‘g‘ri ma’lumotlarga qarshi turaolish zaruratinita’kidlaydi. 3. Rene Hobbsning ilmiy yondashuvi:Amerikalik olim Rene Hobbs mediasavodxonlikni "odamlarning media orqali axborot olish, ularni tahlil qilish, baholash va ma’naviy javobgarlik bilan foydalanish jarayonlari" deb belgilaydi. Bu ta’rif media resurslaridan oqilona foydalanishning axloqiy vamadaniy jihatlariga e’tiborqaratadi. 4. Zamonaviy tahlillar asosida umumlashma: Bugungi kunda mediasavodxonlikni faqat texnik ko‘nikma sifatida emas, balki kompleks jarayon sifatida tushunish zarur. Bu jarayon tanqidiy fikrlashni rivojlantirish, axborotni saralash va undan foydali tarzda foydalanish imkoniyatlarini o‘z ichiga oladi. Mediasavodxonlikning talabalarga ta’siri. Mediasavodxonlikning zamonaviy ta’riflari talabalarga qanday ta’sirqilishini quyidagi yo‘nalishlarda ko‘rib chiqish mumkin: 1. Tanqidiy fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirish. Mediasavodxonlik bugungi global axborotlashgan dunyoda nafaqat axborotlarni iste’mol qilish, balki ularni tahlil qilish va tanqidiy www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 17,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 baholash imkonini beruvchi muhim ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, talabalar uchun tanqidiy fikrlash ko‘nikmasi mediasavodxonlikning ajralmas qismi hisoblanadi. Bu ko‘nikma nafaqat o‘quv jarayonida muvaffaqiyatli bo‘lish, balki hayotiy masalalarda to‘g‘ri qarorlar qabul qilishuchun ham zarurdir. Tanqidiy fikrlash va mediasavodxonlikning o‘zaro aloqasi. Tanqidiy fikrlash – bu shaxsning ma’lumotni tahlil qilish, uning ishonchliligini baholash va turli manbalardan kelayotgan axborotning asl mohiyatini aniqlash qobiliyatidir. Mediasavodxonlik esa tanqidiy fikrlashning amaliy ko‘rinishidir,chunki utalabalarga quyidagilarni o‘rgatadi: - Har qanday axborotmanbasini tanqidiy o‘rganish. - Ma’lumotlarning ishonchliligini vahaqiqatga mosligini tekshirish. - Soxtaxabarlar(fake news) vamanipulyativ kontentni aniqlash. - Ma’lumotlarni turli kontekstlarda tahlilqilish vaxolisbaholash. - Soxtaxabarlarni tanib olishdagi tanqidiyfikrlashning roli So‘nggi yillarda raqamli axborot manbalarining ko‘payishi bilan birga, noto‘g‘ri va manipulyativ ma’lumotlar ham keng tarqalmoqda. Talabalar uchun tanqidiy fikrlash ko‘nikmasi bunday xabarlarni aniqlashda muhim ahamiyatgaega. Masalan: Manba ishonchliligini tekshirish: Talaba xabar yoki maqola qaysi manba tomonidan e’lon qilinganini, uning ishonchliligini vaxolisligini tahlil qilishni o‘rganadi. Ma’lumotlarni qiyoslash: Turli manbalardan kelayotgan axborotni solishtirib, faktlarni tekshirish orqali haqiqatga yaqin xulosaga keladi. Axborot tahlili va bahosi: So‘zlar va tasvirlar orqali manipulyatsiya qilish usullarini aniqlashni o‘zlashtiradi. Tanqidiy fikrlash va o‘quv jarayoni. Talabalarning o‘quv jarayonida tanqidiy fikrlashni qo‘llashi ta’lim sifatini oshiradi. Ular murakkab mavzularni mustaqil o‘rganishga va o‘qituvchilar tomonidan taqdim etilgan axborotnitanqidiy tahlilqilishga qodirbo‘ladilar. Bu esa: Ma’lumotlarni yaxshiroq tushunishvaulardan samarali foydalanishga yordam beradi. - Muammolarga