TRANZIT YUKLAR BILAN ISHLASHDA SAMARADORLIKNI OSHIRISH IMKONIYATLARI (“Temiryo‘lkargo” AJ tajribasida)

Аннотация

This article analyzes theissues of effective management of transit cargo flows through the territory of the Republic of Uzbekistan. Based on the practical experience of "Temiryo‘lkargo" JSC, the paper examines existing challenges in transit freight transportation and proposes solutions to address them. A statistical analysis of the company's performance was conducted, and several recommendations were developed to enhance efficiency. The study highlights opportunities for improving the transit cargo process through the implementation of modern management technologies, revision of tariff policies, and expansion of regional cooperation. Аннотация: В данной статье проанализированы вопросы эффективного управления транзитными грузопотоками через территорию Республики Узбекистан. На основе практического опыта АО «Темирйўлкарго» рассмотрены существующие проблемы в сфере транзитных перевозок и предложены пути их решения. Проведен статистический анализ деятельности предприятия, разработаны рекомендации по повышению эффективности. В статье освещены возможности совершенствования процесса транзитных перевозок за счет внедрения современных управленческих технологий, пересмотра тарифной политикиирасширения регионального сотрудничества. Kalit so‘zlar: tranzit yuklar, logistika, temiryo‘l transporti, “Temiryo‘lkargo” AJ, samaradorlik, tarif siyosati, raqamlashtirish. Ayni globallashuv sharoitida xalqaro savdo aloqalarining kengayishi transport va logistika tizimlarining rivojlanishini talab qiladi. Ayniqsa, strategik jihatdan muhim geografik joylashuvga ega bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi uchun tranzit yuk tashish imkoniyatlaridan samarali foydalanish iqtisodiy o‘sish va mintaqaviy integratsiyani kuchaytirishda muhim omil hisoblanadi. So‘nggi yillarda Respublikamizda transport-kommunikatsiya infratuzilmasini rivojlantirish, tranzit salohiyatini oshirish hamda xalqaro yuk tashish bozorida raqobatbardosh pozitsiyani mustahkamlash yo‘lida bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu jarayonda “O‘zbekiston www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 17,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 temir yo‘llari” AJ tasarrufidagi “Temiryo‘lkargo” AJ muhim rol o‘ynaydi. Mazkur korxona temiryo‘l orqali yuk tashish, xususan, tranzit yuklar oqimini tashkil etish va boshqarish bilan shug‘ullanadi. Shu boisdan, tranzit yuk tashishda samaradorlikni oshirish – nafaqat transport tizimi rivoji, balki iqtisodiy xavfsizlik va xalqaro logistika zanjirlarining uzluksizligini ta’minlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada aynan “Temiryo‘lkargo” AJ faoliyati misolida tranzit yuklar bilan ishlashning mavjud holati, dolzarb muammolari va ularni hal etish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – tranzit yuk tashish jarayonida samaradorlikni oshirishga xizmat qiluvchi amaliy va nazariy takliflarni ishlab chiqishdan iborat. Tranzit yuk tashish masalasi hozirgi kunda ko‘plab olimlar va mutaxassislarning ilmiy izlanishlarida markaziy o‘rinni egallamoqda. Jahon miqyosida tranzit logistika tizimning ajralmas qismi sifatida qaraladi va iqtisodiy samaradorlikni oshirish, transport xarajatlarini kamaytirish hamda mintaqaviy integratsiyani kuchaytirishda muhimomilhisoblanadi. BMT Yevropa iqtisodiy komissiyasi, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki kabi xalqaro tashkilotlar O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyo mintaqasi bo‘yicha tranzit salohiyati, infratuzilma holati va tartibga solish tizimlari haqida bir qator tahliliy hisobotlarni e’lon qilgan. Jumladan, Jahon bankining 2023-yilgi "Logistics Performance Index" (LPI) hisobotida O‘zbekistonning tranzit salohiyati, bojxona rasmiylashtiruvini soddalashtirish bo‘yicha ijobiy o‘zgarishlar qayd etilgan. Xalqaro tajriba esa shuni ko‘rsatadiki, tranzit yuk oqimini samarali boshqarish uchun zamonaviy texnologiyalar – elektron deklaratsiya tizimlari, “Yagona bojxona oynasi” (single window), raqamli kuzatuv (tracking) tizimlari kabi vositalar muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, Xitoyning “Bir kamar – bir yo‘l” tashabbusi doirasidagi multimodal logistika yondashuvi, Rossiya va Qozog‘iston tajribalari O‘zbekiston uchun amaliy model bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shu sababli, “Temiryo‘lkargo” AJ faoliyati misolida yuqoridagi yondashuvlar va texnologiyalarni qaysi jihatlari bilan joriy etish mumkinligini aniqlash yo‘llarini tadqiqot davomida birmabirko‘rib chiqamiz. Ushbu tadqiqotda tranzit yuklar bilan ishlash samaradorligini oshirish imkoniyatlarini aniqlash va tahlil qilish uchun “Temiryo‘lkargo” AJ faoliyati asosiy tadqiqot obyekti sifatida tanlandi. Tadqiqot metodlari sifatidaquyidagilar qo‘llandi:  Hujjatlar vastatistik ma’lumotlarni tahlilqilish. (Korxonaning yillik hisobotlari, yuk aylanmasi, tranzit oqimlari bo‘yicha ma’lumotlaro‘rganildi)  Suhbatvaso‘rovnomalar. (Temir yo‘l sohasi mutaxassislari bilan suhbat va intervyularo‘tkazildi)  Solishtirma tahlil. (Tranzit yuklarbilan ishlashda amaldagi jarayonla