NEFT BITUMINING KIMYOVIY TARKIBI VA XUSUSIYATLARI

Аннотация

Mazkur maqolada neft bitumining kimyoviy tarkibi, molekulyar tuzilishi, fizik-kimyoviy xususiyatlari va ularning sanoatdagi ahamiyati yoritilgan. Asfaltenlar, smolalar, aromatik uglevodorodlar, parafin va boshqa komponentlarning bitum tarkibidagi roli ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Bitumning qovushqoqlik, yumshoqlik, penetratsiya ko‘rsatkichlari hamda qarish jarayonlari keng yoritilgan. Bundan tashqari, bitumning yo‘l qurilishi, gidroizolyatsiya, qurilish materiallari ishlab chiqarish va modifikatsiyalangan bitum turlari orqali qo‘llanilish imkoniyatlari haqida ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: Neft bitumi, kimyoviy tarkib, asfaltenlar, smolalar, aromatik uglevodorodlar, fizik-kimyoviy xususiyatlar, qovushqoqlik, yumshoqlik, yo‘l qurilishi, gidroizolyatsiya, modifikatsiyalangan bitum. Kirish: “Neft bitumi o‘zining noyob kimyoviy tarkibi va fizik-kimyoviy xususiyatlari tufayli mustahkamligi, suvga va issiqqa chidamliligi bilan ajralib turadi. Shu boisdan u zamonaviy qurilish materiallari ishlab chiqarishda, xususan yo‘l qurilishi va gidroizolyatsiya ishlarida keng qo‘llanilmoqda. Neft bitumining tarkibi. Neft bitumi murakkab tarkibga ega bo‘lib, uning asosiy qismlari asfaltenlar, smolalar, aromatik uglevodorodlar hamda parafin va yog‘li komponentlardan tashkil topgan. Quyidagi jadvalda bitum tarkibidagi asosiy komponentlarning o‘rtacha miqdori va ularning vazifalari keltirilgan. Tarkibiy qism Miqdori (o‘rtacha %) Vazifasi va ta’siri Asfaltenlar 20–30 % Mustahkamlik, qovushqoqlik va mexanik barqarorlikni ta’minlaydi Smolalar 25–35 % Plastiklik va elastiklikni oshiradi Aromatik 30–40 % Yumshoqlik va haroratga uglevodorodlar chidamlilikni belgilaydi Parafin va yog‘li 5–15 % Sovuq sharoitlarda moddalar deformatsiyalanishga ta’sir qiladi Ko‘rinib turibdiki, bitum tarkibida eng ko‘p uchraydigan qismlar aromatik uglevodorodlar va smolalardir. Asfaltenlar miqdori esa bitumning mexanik barqarorligini belgilaydi. Parafin va yog‘li komponentlar nisbatan kam bo‘lsa-da, ular bitumning sovuq iqlim sharoitida qanday xatti-harakatini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Neft bitumi – murakkab yuqori molekulali organik modda bo‘lib, asosan neftni qayta ishlash jarayonida olinadi. 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ U tarkibida turli xil uglevodorodlar, asfaltenlar, smolalar, parafinlar va boshqa organik hamda mineral qo‘shimchalarni saqlaydi. Bitumning ilmiy jihatdan o‘rganilishi uning kimyoviy tarkibini aniqlash, fizik-kimyoviy xususiyatlarini baholash va sanoatdagi qo‘llanilish imkoniyatlarini kengaytirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Neft bitumining kimyoviy tarkibi murakkab bo‘lib, u asosan quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topgan: 1. Asfaltenlar – yuqori molekulyar massaga ega bo‘lgan qattiq moddalardir. Ular bitumning qovushqoqligi va mexanik barqarorligini ta’minlaydi. Asfaltenlarning miqdori qanchalik ko‘p bo‘lsa, bitum shunchalik mustahkam bo‘ladi. 2. Smolalar – bitumning elastikligini ta’minlovchi komponentlar bo‘lib, ular sovuq sharoitlarda bitumning qotib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi. 3. Aromatik uglevodorodlar – bitumning yumshoqlik darajasiga va plastiklik ko‘rsatkichlariga ta’sir ko‘rsatadi. Ular bitumni yuqori haroratlarda ham elastik holatda ushlab turadi. 4. Parafin va yog‘li komponentlar – bitumning yumshoqlik haroratini belgilaydi hamda uning deformatsiyalanish xususiyatini boshqaradi. Fizik-kimyoviy xususiyatlari jihatidan neft bitumi quyidagi ko‘rsatkichlar asosida baholanadi: - Qovushqoqlik – bitumning harorat ta’sirida suyuqlanish qobiliyatini ifodalaydi. Yuqori qovushqoqlikka ega bitumlar asosan sovuq iqlim sharoitida yaxshi natija beradi, chunki ular tez qotmaydi va elastikligini saqlab qoladi. - Yumshoqlik harorati – bitumning qaysi haroratda yumshashini ko‘rsatadi. Bu ko‘rsatkich yo‘l qurilishida ishlatiladigan bitumlar uchun juda muhimdir. - Penetratsiya ko‘rsatkichi – bitumning qattiqlik darajasini aniqlash uchun ishlatiladi. Bu ko‘rsatkich bitumning zichligi va haroratga nisbatan chidamliligini belgilaydi. - Qarish jarayoni – bitum vaqt o‘tishi bilan oksidlanib, mexanik xususiyatlarini yo‘qotishi mumkin. Shu sababli modifikatsiyalangan bitumlar ishlab chiqilmoqda. Bitumning amaliy qo‘llanilish sohalari juda keng. Asosiy yo‘nalishlardan biri – yo‘l qurilishidir. Asfaltbeton aralashmalarida bitum bog‘lovchi modda sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari, bitum qurilishda gidroizolyatsiya materiallari ishlab chiqarishda, tom yopish qoplamalarida va suv o‘tkazmaydigan qoplamalar tayyorlashda keng qo‘llaniladi. So‘nggi yillarda modifikatsiyalangan bitum ishlab chiqarish texnologiyalari rivojlandi. Bunday bitum tarkibiga turli polimerlar qo‘shilib, uning mustahkamligi, issiqqa chidamliligi va uzoq muddat xizmat qilish imkoniyatlari oshirilmoqda. Masalan, polimer-bitum kompozitlari zamonaviy magistral yo‘llarda ishlatilmoqda. Xalqaro miqyosda bitumning sifat ko‘rsatkichlari ASTM, EN va boshqa standartla