JADIDCHILIK HARAKATI VA UNING O'ZBEK JAMIYATIGA TA'SIRI

Аннотация

Jadidchilik harakati — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda vujudga kelgan yirik ma’rifiy va ijtimoiy-siyosiy harakat bo‘lib, u o‘zbek jamiyatining yangilanishida muhim rol o‘ynagan. Harakat vakillari — Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Fitrat kabi ilg‘or ziyolilar ta’lim, matbuot, madaniyat va ijtimoiy hayotda islohotlar olib borishga intildilar.Jadidlar usuli jadid maktablarini tashkil etib, zamonaviy ta’limni yoyishga, savodsizlikka barham berishga va ayniqsa, ayollar ta’limiga e’tibor qaratishga harakat qildilar. Ular gazetalar, jurnallar, teatr va adabiyot orqali xalqni uyg‘otishga, milliy o‘zlikni tiklashga xizmat qildilar.Jadidlar faqat ta’lim bilan cheklanib qolmay, matbuot va adabiyot, teatr, ijtimoiy fikr orqali ham xalqni uyg‘otishga harakat qildilar. "Taraqqiy", "Shuhrat", "Sadoi Turkiston" kabi gazeta va jurnallar orqali o‘z g‘oyalarini ommaga yetkazdilar. Jadid adabiyoti orqali o‘zbek xalqi orasida vatanparvarlik, insonparvarlik, o‘zlikni anglash, islohotlarga ehtiyoj kabi g‘oyalar targ‘ib qilindi.Maqolada jadidchilik harakatining o‘zbek jamiyatiga ko‘rsatgan ijobiy ta’siri, bu harakatning tarixiy, madaniy va ijtimoiy ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, jadidlarning merosi va ularning g‘oyalari bugungi kun bilan qanday bog‘liqlikka ega ekani yoritiladi. KALIT SO'ZLAR: Jadidchilik, jadidlar harakati, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, jadid maktablari,o‘zbek matbuoti tarixi, milliy uyg‘onish, Turkiston jadidlari, ma’rifiy islohotlar, jadid adabiyoti, ayollar ta’limi, teatr va jadidlar, sadoi Turkiston, sovet qatag‘oni, o‘zbek jamiyati islohoti. O‘zbek xalqining tarixiy taraqqiyot yo‘lida muhim burilish yasagan davrlardan biri bu — XIX asr oxiri va XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Mazkur davrda butun Turkiston hududida, xususan, o‘zbek jamiyatida chuqur siyosiy, madaniy va ijtimoiy jarayonlar yuz bera boshladi. Ana shunday murakkab va ziddiyatli sharoitda yuzaga kelgan jadidchilik 85 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-8 harakati xalqni jaholat, savodsizlik, mustamlakachilik zulmidan chiqarishga, uni zamonaviy taraqqiyot yo‘liga yetaklashga qaratilgan yirik islohotchi harakat sifatida namoyon bo‘ldi.Jadidchilik — faqat yangi usulda dars o‘tish yoki maktab ochish harakati emas, balki butun jamiyatni uyg‘otish, zamonaviy tafakkurni shakllantirish, milliy o‘zlikni anglash va o‘zbek xalqining or-nomusini, qadriyatlarini himoya qilish harakati edi. Jadidlar bu yo‘lda faqat ta’limni emas, balki matbuotni, teatrni, adabiyotni, san’at va ijtimoiy fikrni uyg‘otuvchi kuch sifatida faol ishlatdilar.Turkiston jadidlarining faoliyati o‘sha davrning real siyosiy sharoitida — Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi ostida kechgan bo‘lsa-da, ular xalqni ilmga, taraqqiyotga, o‘z tarixini va tilini asrashga undashda dadil qadamlarga borishdi. Jadidlar tomonidan ochilgan usuli jadid maktablari, chiqarilgan gazetalar, yozilgan adabiy asarlar, sahnalashtirilgan spektakllar orqali o‘zbek jamiyatida yangicha tafakkur shakllandi. Bu harakat nafaqat o‘sha davr uchun, balki bugungi kun uchun ham katta meros qoldirdi. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Markaziy Osiyo, xususan, Turkiston o‘lkasida ma’rifatparvarlik ruhida shakllangan jadidchilik harakati, xalqni jaholat va savodsizlikdan qutqarishga qaratilgan yangi uyg‘onish harakati edi. Bu harakatning asosiy g‘oyasi “ilm bilan taraqqiyotga erishish”, “avlodni ma’rifat bilan uyg‘otish” edi. Jadidlar qadimiy, lekin ortda qolgan maktab-maorif tizimining o‘rniga zamonaviy bilimlar asosida qurilgan, real hayotga yaqin, dunyoviy bilimlarni o‘z ichiga olgan yangi tizimni taklif qildilar.Jadidlar eski maktablarning diniy fanlarga qaratilgan tor doiradagi ta’limini tanqid qildilar. Ularning o‘rniga “usuli jadid” deb ataluvchi, ya’ni yangi metod asosida tashkil etilgan maktablarni yo‘lga qo‘ydilar. Bu maktablarda matematika, geografiya, tarix, tabiatshunoslik kabi dunyoviy fanlar ham o‘rgatila boshlandi. Ta’lim vizual vositalar, xaritalar, rasmlar orqali berilar edi. Yangi yozilgan darsliklar xalq tiliga yaqin, tushunarli tarzda yozildi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, jadidchilikning eng yetuk namoyandalaridan biri, shunday degan edi: “Bizga dinga qarshi emas, jaholatga qarshi kurash lozim. Jaholat dinga emas, ilmga qarshi. Agar bolalarimiz ilm bilan qurollansa, xalqimiz qutuladi.” Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Cho‘lpon, Fitrat kabi jadidlar o‘z hayotlarini ta’lim va madaniyatga bag‘ishladilar. Munavvarqori Toshkentda birinchi yangi usul maktabini ochgan bo‘lsa, Behbudiy Samarqandda o‘z shaxsiy mablag‘i hisobiga maktab barpo etdi.Jadidlar o‘z davrida nihoyatda jasoratli bir ishga qo‘l 86 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-8 urdilar — ayollar ta’limini ilgari surdilar. Bu g‘oya o‘sha paytda juda ko‘pchilik tomonidan rad etilgan bo‘lsa-da, jadidlar undan qaytmadilar. Ular ayolning onalik maqomini yuqori qo‘yib, ona ilmli bo‘l