ЎЗБЕКИСТОНДА ҚҚСНИ ҚАЙТАРИШ АМАЛИЁТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ

Аннотация

This article analyzes the practice of Value-Added Tax (VAT) refunds in Uzbekistan. It highlights the economic importance of VAT neutrality and the timely reimbursement of excess tax credits. A comparative study of international experiences (European Union, Russia, Singapore, Turkey, Kazakhstan, Tajikistan, China, India, and others) is provided. The evolution of Uzbekistan’s VAT refund framework during 1998– 2023, with a focus on post-2020 reforms, is reviewed. Based on statistical data for 2021– 2024, VAT refund volumes, sectoral distribution, and exporters’ share are examined. The author proposes expanding the risk-based “green corridor,” introducing a one-day refund mechanism for AAA-rated taxpayers, and strengthening inter-agency digital integration across tax, customs, and banking systems. Keywords: value-added tax, VAT refund, neutrality principle, risk analysis, export, digitalization, green corridor. Кириш Қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) замонавий солиқ тизимининг асосий турларидан бири бўлиб, давлат бюджети тушумларидаги улуши ва иқтисодий муносабатлардаги роли билан аҳамиятли ўрин эгаллайди. ҚҚСнинг муҳим хусусиятларидан бири – унинг нейтраллик тамойилидир. Ушбу тамойил солиқ тўловчиларнинг айланма маблағларига ортиқча юкламасиз иш юритишини таъминлайди. Шу боис, солиқ кредити ортиқча ҳисобга олинган ҳолатларда уни ўз вақтида ва шаффоф тарзда қайтариш ҚҚСнинг самарали ишлашининг асосий шарти ҳисобланади. Халқаро амалиётда ҚҚС қайтариш тизими кўплаб давлатлар учун энг нозик масала сифатида баҳоланади. Халқаро Валюта Жамғармасининг “The Modern VAT” асарида қайд этилганидек, қайтариш жараёнидаги кечикишлар ва ортиқча бюрократия бизнеснинг ликвидлигига салбий таъсир кўрсатиб, солиқ тизимига 324 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10 ишончни пасайтиради. Шу билан бирга, тезкор ва самарали қайтариш тартиби иқтисодий фаолиятни рағбатлантиради, инвестиция муҳитини яхшилайди ва ташқи савдони қўллаб-қувватлайди. Ўзбекистонда ҚҚС қайтариш амалиёти мустақилликнинг дастлабки йилларидан буён босқичма-босқич такомиллашиб келмоқда. 1998–2019 йилларда асосий ёндашув ортиқча ҚҚСни кейинги даврларга кўчиришга қаратилган бўлса, 2020 йилдан кейинги ислоҳотлар жараённи соддалаштириш ва рақамлаштиришга йўналтирилди. Хусусан, солиқ ҳисоботларида белгилаш орқали аризасиз мурожаат қилиш, қайтариш муддатларини қисқартириш ва тезлаштирилган тартибни жорий қилиш каби механизмлар амалга киритилди. Шу билан бирга, амалиётда қайтариш жараёнидаги кечикишлар, ортиқча ҳужжат талаблари ва идоралараро маълумотлар интеграциясининг етарли даражада ишламаган ҳолатлари қатор муаммоларни келтириб чиқармоқда. Мазкур мақолада хорижий тажрибаларни ўрганиш, миллий амалиётдаги ечимлар ва муаммоларни таҳлил қилиш ҳамда Ўзбекистонда ҚҚСни қайтариш механизмни такомиллаштириш бўйича илмий таклифлар ишлаб чиқиш мақсад қилиб қўйилган. Адабиётлар шарҳи Қўшилган қиймат солиғини қайтариш механизми иқтисодий адабиётларда кенг муҳокама қилинади. Халқаро амалиётда бу институт ҚҚСнинг нейтраллик тамойилини таъминловчи асосий восита сифатида баҳоланади. Халқаро Валюта Жамғармаси томонидан нашр этилган “The Modern VAT” асарида қайд этилишича, солиқ кредитини ортиқча ҳисобга олиш ва уни ўз вақтида қоплаш бизнеснинг айланма маблағларига босимни камайтиради ҳамда инвестиция муҳитини яхшилайди. Европа Иттифоқи Директиваларида (2008/9/EC ва 86/560/EEC) трансчегаравий қайтаришнинг электрон шакллари ва умумий принциплари белгилаб берилган. Россия Федерацияси амалиётида эса НК РФ 176.1-моддаси орқали “заявительный тартиб” жорий қилинган бўлиб, банк кафолати асосида текширувдан олдин қайтариш имкони берилади. Сингапур ва Туркия тажрибаси тезлаштирилган қайтариш моделлари билан аҳамиятли: масалан, IRAS тизими орқали солиқ кредитлари бир ҳафта ичида қайтарилади, Туркияда эса Hızlandırılmış İade Sertifikası (HİS) орқали ишончли тўловчиларга тезкор қайтариш амалга 325 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10 оширилади. Марказий Осиёда Қозоғистон ва Тожикистондаги сўнгги ислоҳотлар риск-анализ ва рақамлаштириш асосида соддалаштирилган қайтариш моделларини жорий этишга қаратилган. Жаҳон банкининг Тожикистон солиқ ислоҳоти лойиҳаларида “fast-track refund” модули алоҳида қайд этилган. Хитой ва Ҳиндистонда эса экспортга ноль ставка ва қисман қайтариш тизимлари глобал тажриба сифатида ўрганилади. Шунингдек, маҳаллий тадқиқотларда қайтариш жараёнидаги бюрократик тўсиқлар, ортиқча текширувлар ва ахборот интеграциясининг етарли даражада эмаслиги асосий муаммо сифатида қайд этилади. Хулоса сифатида, адабиётлар ҚҚС қайтариш тизимини такомиллаштиришда икки йўналишни кўрсатади: 1) ортиқча солиқ кредитини ўз вақтида ва минимал бюрократия билан қоплаш; 2) риск-анализ ва рақамлаштириш орқали тўловчиларни сегментация қилиш. Тадқиқот методологияси Тадқиқотда қиёсий таҳлил, норматив-ҳуқуқий таҳлил, Иқтисодий-статистик, системали ёндашув, илмий таклифлар ишлаб чиқиш усуллари каби методо