KISLOROD VA AZOT BIRIKMALARINING EKOLOGIK TA’SIRI.

Аннотация

В данной статье проводится научный анализ воздействия соединений кислорода и азота на окружающую среду. Освещается влияние оксидов азота, аммиака и других газообразных соединений на биосферу и здоровье человека, а также их вклад в разрушение озонового слоя и глобальное потепление. Рассматривается роль кислорода в экологических процессах, а также последствия его дефицита и избыточной концентрации. Ключевые слова: кислород, азот, оксиды азота, экология, атмосфера, здоровье человека, биосфера. Ekologik muammolar bugungi kunda butun dunyo ilmiy hamjamiyatining eng dolzarb masalalaridan biridir. Atmosferaning tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan kislorod va azot birikmalari biosferada katta ahamiyat kasb etadi. Biroq inson faoliyati natijasida ularning tabiiy muvozanati buzilib, ekologik tizimlarga jiddiy zarar yetkazmoqda. Azot oksidlari, ammiak, nitratlar kabi birikmalar 182 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference havoda, suvda va tuproqda ko‘payib borishi natijasida havoning ifloslanishi, suv havzalarida “gulash” hodisalari, tuproq unumdorligining pasayishi kabi muammolar yuzaga kelmoqda. Shu bilan birga, kislorodning antropogen omillar ta’sirida kamayishi, ozon qatlamining yemirilishi va issiqxona effekti ekologik barqarorlikka xavf tug‘diradi. Asosiy qism. Kislorodning ekologik ahamiyati. Kislorod atmosferaning 21 foizini tashkil etib, hayot uchun eng zarur elementlardan biridir. U nafas olish jarayonida asosiy oksidlovchi bo‘lib, organizmlarda energiya hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Shuningdek, kislorod suv ekotizimlari uchun ham katta ahamiyatga ega. Suvda erigan kislorod baliqlar va boshqa suv organizmlarining yashashi uchun muhim hisoblanadi. Ammo zamonaviy sanoat va transport vositalarining ko‘payishi kislorod sarfini oshirmoqda. Shahar havosida avtomobil chiqindilari va ishlab chiqarish korxonalaridan chiqayotgan gazlar kislorod miqdorini kamaytirmoqda Shu sababli yirik sanoat markazlarida atmosfera havosidagi kislorodning nisbati pasayib borayotgani kuzatiladi. Azot birikmalarining turlari va ularning ta’siri. Azot biosferada eng ko‘p tarqalgan elementlardan biridir. U atmosferaning 78 foizini tashkil etadi. Biroq azotning oddiy shakli (N₂) nisbatan inert bo‘lib, bevosita ekologik zarar yetkazmaydi. Muammo azotning faol birikmalarida, ya’ni oksidlar va ammiakda namoyon bo‘ladi. Azot oksidlari (NO, NO₂): Asosan avtomobil dvigatellari va issiqlik elektr stansiyalaridan ajralib chiqadi. Ular havoda boshqa moddalarga qo‘shilib, fotokimyoviy tutun (smog) hosil qiladi. Azot dioksidi (NO₂) nafas yo‘llarini zararlaydi, o‘pka kasalliklarini kuchaytiradi. Shuningdek, azot oksidlari kislotali yog‘ingarchiliklarni yuzaga keltirib, tuproq va suvlarning kislotalanishiga olib keladi. Ammiak (NH₃): Qishloq xo‘jaligida keng qo‘llanadigan azotli o‘g‘itlardan hosil bo‘ladi. Ammiak havoga ko‘tarilib, havo sifatini yomonlashtiradi, ko‘z va nafas yo‘llarini qitiqlaydi. Nitratlar va nitritlar: Tuproqqa o‘g‘it sifatida solinganda o‘simliklar uchun zarur, ammo me’yoridan ortiqcha bo‘lsa, suv havzalariga oqib tushadi. Bu suvning “gulashi”ga sabab bo‘lib, suv organizmlarining nobud bo‘lishiga olib keladi. Ozon qatlami va azot oksidlari. 183 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Ozon qatlami Yer yuzini ultrabinafsha nurlaridan himoya qiladi. Ammo azot oksidlari ozon molekulalari bilan reaksiyaga kirishib, uni yemiradi. Shu sababli azot oksidlarining ortishi ozon qatlamining yupqalashishiga olib keladi. Oqibatda insonlarda teri saratoni, ko‘z kasalliklari va immunitet tizimining zaiflashishi hollari ko‘payadi. Inson salomatligiga ta’siri. Azot oksidlari va ammiakning yuqori konsentratsiyasi nafas olish tizimiga zarar yetkazadi. Xususan: surunkali bronxit va astma xurujlarini kuchaytiradi, yurak-qon tomir kasalliklari xavfini oshiradi, nitratlar orqali organizmga tushganida qondagi gemoglobin faoliyatini pasaytiradi. Kislorod yetishmovchiligi esa gipoksiya holatini yuzaga keltiradi. Bu miya faoliyatining susayishi, yurak faoliyatining buzilishi va umumiy hayot sifatining pasayishiga sabab bo‘ladi. Ekologik muammolarni hal qilish yo‘llari. Kislorod va azot birikmalarining salbiy ta’sirini kamaytirish uchun quyidagi choralarni amalga oshirish lozim: transport vositalarida ekologik toza yonilg‘ilardan foydalanish, sanoat chiqindilarini filtrlash va kamaytirish texnologiyalarini joriy etish, qishloq xo‘jaligida o‘g‘itlardan me’yorida foydalanish, ko‘kalamzorlashtirish ishlarini kengaytirish, chunki daraxtlar havoni kislorod bilan boyitadi,energiya ishlab chiqarishda qayta tiklanuvchi manbalarga o‘tish. Xulosa. Kislorod va azot birikmalari biosferaning ajralmas qismi bo‘lsa-da, inson faoliyati tufayli ularning tabiiy muvozanati buzilib, ekologik muammolarni keltirib chiqarmoqda. Azot oksidlari havoning ifloslanishi, kislotali yog‘ingarchiliklar, ozon qatlamining yemirilishi kabi xavflarni yuzaga keltiradi. Kislorod miqdorining kamayishi esa inson salomatligi v