К содержанию
РецензированоRU2026

TILSHUNOSLIKDA MAVZULASHTIRILGAN LUGATLAR TUSHUNCHASI VA TADRIJIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI

TILSHUNOSLIKDA MAVZULASHTIRILGAN LUGATLAR · Alisherova Shahnoza Asqarovna

Академические исследования в современной науке · 2026

Аннотация

В статье анализируется понятие тематических словарей в лингвистике и их место в лексикографии. Рассматриваются исторические этапы формирования тематических словарей, их теоретико-научные основы, а также значение в современном образовательном процессе. Особое внимание уделено появлению электронных и онлайн-словарей как новому этапу развития тематической лексикографии. Ключевые слова: лингвистика, лексикография, тематический словарь, семантическое поле, историческое развитие, электронный словарь. Annotation The article analyzes the concept of thematic dictionaries in linguistics and their role in lexicography. It examines the historical stages of the formation of thematic dictionaries, their theoretical foundations, and their importance in the modern educational process. Special attention is given to the emergence of electronic and online dictionaries as a new stage in the development of thematic lexicography. Keywords: linguistics, lexicography, thematic dictionary, semantic field, evolutionary development, electronic dictionary. Kirish. Til — xalqning ma’naviy boyligi, madaniyati va tafakkurining eng muhim ko‘zgusi hisoblanadi. Tilshunoslikda esa lug‘atshunoslik (leksikografiya) tildagi so‘z boyligini tartibga solish, uni tizimlashtirish va ilmiy asosda taqdim etish bilan shug‘ullanadi. Lug‘atlar tilni o‘rganishda, ilmiy izlanishlarda, ta’lim jarayonida hamda turli kasbiy sohalarda muhim ahamiyatga ega. Lug‘atlar ko‘p qirrali bo‘lib, ularni maqsad va vazifasiga ko‘ra turlicha tasniflash mumkin. Umumiy lug‘atlar so‘zlarning keng qamrovini o‘z ichiga olsa, maxsus lug‘atlar 18 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ma’lum soha yoki mavzuga oid atama va tushunchalarni jamlaydi. Shu nuqtai nazardan mavzulashtirilgan lug‘atlar tilshunoslikning alohida yo‘nalishi sifatida shakllangan bo‘lib, ular so‘zlarni muayyan mavzu yoki semantik maydonlar asosida tartiblaydi. Masalan, biologiya, tibbiyot, iqtisodiyot, informatika kabi fanlarga oid atamalar maxsus lug‘atlar shaklida tuziladi. Mavzulashtirilgan lug‘atlar nafaqat so‘z boyligini tizimlashtirishda, balki o‘quvchi va talabalarda tilni o‘rganishga qiziqishni oshirishda, fanlararo izlanishlarni rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Chunki ular muayyan sohaning ilmiy-tushunchaviy apparatini tartibga solib, fanning asosiy kategoriyalarini ochib beradi. Mazkur lug‘atlarning shakllanishi va rivojlanishi tarixiy jarayonda turli bosqichlarni bosib o‘tgan. Qadimiy davrlardagi tematik so‘z ro‘yxatlaridan boshlab, klassik bosqichdagi bosma lug‘atlar va zamonaviy elektron lug‘atlarga qadar mavzulashtirilgan lug‘atlar leksikografiyaning muhim sohasi sifatida doimiy takomillashib bormoqda. Ayniqsa, raqamli ta’lim muhitining shakllanishi mavzulashtirilgan lug‘atlarning yangi elektron shakllarini yaratishga keng imkoniyat ochdi. Shu bois, mavzulashtirilgan lug‘atlarning nazariy asoslarini tahlil qilish, ularning tadrijiy rivojlanish bosqichlarini o‘rganish va zamonaviy ta’lim jarayonida qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rib chiqish tilshunoslik va leksikografiya fanining dolzarb masalalaridan biri bo‘lib qolmoqda. 19 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Adabiyotlar tahlili. Tilshunoslik va leksikografiya tarixida lug‘atlarning turli shakllari shakllangan bo‘lib, ularning ichida mavzulashtirilgan lug‘atlar alohida o‘rin egallaydi. Qadimiy davrlarda ham so‘zlarni muayyan mavzuga ko‘ra tartiblashga urinishlar bo‘lgan. Masalan, arab tilshunosligidagi ilk lug‘atlar (Ibn Duroyd, al-Xalil ibn Ahmad asarlari) so‘zlarni semantik aloqadorlik asosida guruhlashga intilgan. Bu an’ana keyinchalik yevropa tilshunosligida ham davom etib, XIX–XX asrlarda mavzulashtirilgan lug‘atlar keng tarqaldi. O‘zbek leksikografiyasida mavzulashtirilgan lug‘atlar XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab faol rivojlandi. Ilmiy-texnik taraqqiyot bilan bog‘liq sohalarda (tibbiyot, biologiya, iqtisodiyot, huquqshunoslik va boshqalar) maxsus lug‘atlar yaratilishi sohaning terminologik bazasini mustahkamlashga xizmat qildi (Qilichev, 2018; Xudoyberdiyev, 2020). Zamonaviy davrda mavzulashtirilgan lug‘atlar raqamli texnologiyalar asosida yangi bosqichga ko‘tarildi. Svensén (2009) mavzulashtirilgan lug‘atlar nafaqat ilmiy, balki ta’limiy va madaniy maqsadlarda ham keng qo‘llanilishini ta’kidlaydi. Shuningdek, Hartmann va James (2002) mavzulashtirilgan lug‘atlarning o‘quvchi va tadqiqotchilar uchun semantik maydonlarni ochib berishdagi ahamiyatini alohida qayd etadilar. Elektron lug‘atlar, onlayn resurslar va mobil ilovalar bugungi kunda mavzulashtirilgan lug‘atlarning qo‘llanilish imkoniyatini kengaytirmoqda. Laurillard (2012) fikricha, zamonaviy ta’lim jarayonida bunday lug‘atlar interaktiv vosita sifatida ham muhim rol o‘ynaydi. Shunday qilib, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mavzulashtirilgan lug‘atlar tarixiy jarayonda shakllanib, bugungi kunda raqamli texnologiyalar yordamida yangi bosqichda rivojlanmoqda. Ular tilni tizimlashtirish,

Доказательный фрагмент

«В статье анализируется понятие тематических словарей в лингвистике и их место в лексикографии.»

Образец извлечения

Демо-превью

В статье анализируется понятие тематических словарей в лингвистике и их место в лексикографии. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
linguistics, lexicography, thematic dictionary, semantic field, tilshunoslik, leksikografiya, elektron lug‘at., mavzulashtirilgan lug‘at, semantik maydon, tadrijiy rivojlanish
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники