NAVOIY XAMSASIDA FARHOD VA MAJNUN TIMSOLLARINING QIYOSIY TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Xamsa” to‘plamiga kiruvchi “Farhod va Shirin” hamda “Layli va Majnun” dostonlaridagi bosh qahramonlar – Farhod va Majnun timsollari qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Maqolada mazkur obrazlar orqali ifodalangan muhabbat turlari, ruhiy-ma’naviy olamlar va shaxsiy kamolot yo‘llari o‘rganiladi. Navoiy ijodida ikki xil sevgi timsoli qanday talqin etilganligi ochib beriladi. Kalit so‘zlar: shaxsiy kamolot, Alisher Navoiy, Xamsa, Farhod, Majnun, muhabbat, tasavvuf, badiiy obraz, qiyosiy tahlil, ruhiy kamolot, sadoqat, doston. Kirish. Alisher Navoiy nafaqat o‘zbek, balki jahon adabiyoti taraqqiyotida o‘chmas iz qoldirgan buyuk mutafakkir, shoir va badiiy ijodkordir. Uning “Xamsa” asari Sharq adabiyotining eng yirik badiiy yodgorliklaridan biri sanaladi. Bu besh doston ichida “Farhod va Shirin” hamda “Layli va Majnun” asarlari muhabbat mavzusining turli ko‘rinishlarini yoritishi bilan ajralib turadi. Bu dostonlardagi Farhod va Majnun obrazlari ikki xil sevgining timsoli sifatida alohida tahlilga loyiq. Farhod – faol, jasoratli, jamiyat bilan bog‘langan sevgi egasi bo‘lsa, Majnun – ichki kechinmalarga berilgan, tasavvufiy ma’naviyat bilan yo‘g‘rilgan oshiq obrazidir. Ushbu maqola aynan ana shu ikki obrazni qiyoslash orqali Navoiyning muhabbat, shaxsiy kamolot va ruhiy olam haqidagi qarashlarini yoritadi. Alisher Navoiy o‘zining boy adabiy merosi bilan nafaqat o‘zbek, balki butun turkiy xalqlar adabiyotining taraqqiyotida muhim o‘rin egallaydi. Uning “Xamsa” deb nomlangan besh dostonidan iborat epik to‘plami Sharq mumtoz adabiyoti an’analarini davom ettirib, yuksak badiiy-falsafiy mazmuni bilan ajralib turadi. Ayniqsa, “Farhod va Shirin” hamda “Layli va Majnun” dostonlari muhabbat mavzusini turlicha talqin etganligi bilan e’tiborga loyiqdir. Bu asarlardagi bosh qahramonlar – Farhod va Majnun – o‘ziga xos xarakter, ruhiy holat va sevgi tushunchasiga ega bo‘lgan badiiy timsollar sifatida yaratilgan. Ularning obrazida faqat shaxsiy tuyg‘ular emas, balki ijtimoiy faollik, tasavvufiy tafakkur, sadoqat, ma’naviy poklik kabi falsafiy g‘oyalar mujassam. Farhod va Majnun timsollarini qiyosiy tahlil qilish orqali Navoiyning inson tabiatiga, muhabbat mohiyatiga va komillik yo‘liga oid qarashlarini chuqurroq anglash mumkin bo‘ladi. Ushbu maqolada aynan shu ikki obrazning badiiy-falsafiy xususiyatlari, ularning o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlari tahlil etiladi. Asosiy qism. Farhod – “Farhod va Shirin” dostonining bosh qahramoni. U mehnatkash, kuchli, iroda egasi, fidoyi oshiq sifatida gavdalanadi. Uning muhabbati amaliy, harakatga yo‘naltirilgan. Shiringa yetishish yo‘lida Farhod tog‘larni teshib suv chiqaradi, xalq farovonligi uchun xizmat qiladi. Farhod nafaqat o‘z muhabbatida sodiq, balki xalqparvarlik timsoli hamdir. Majnun esa “Layli va Majnun” dostonining bosh obrazidir. U muhabbatda jonini fido qilgan, jamiyatdan yuz o‘girgan, tasavvufiy darajadagi oshiq sifatida tasvirlanadi. Majnun uchun Layli ilohiy mohiyat kasb etgan. U tabiat, hayvonot bilan muloqotda yashaydi, she’rlar orqali o‘z iztirobini ifoda etadi. Uning muhabbati ruhiy poklanish, ma’naviy yuksalish vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ikkala obrazda ham sadoqat, fidoyilik, muhabbat yo‘lida jon fido qilish g‘oyalari mavjud. Ammo bu g‘oyalar ikki xil yo‘nalishda – tashqi faoliyat (Farhod) va ichki kamolot (Majnun) 127 orqali ifodalanadi. Farhod ijtimoiy muhabbatga, Majnun esa ilohiy muhabbatga yuz tutadi. Farhod hayotga faol aralashsa, Majnun uni tark etadi. Navoiyning Farhod va Majnun obrazlari orqali ikki xil sevgini – dunyoviy va ilohiy muhabbatni aks ettirgani ayon bo‘ladi. Farhodning sevgisi odamlar bilan, hayot bilan chambarchas bog‘langan. Uning jasorati orqali Navoiy faol inson, jamiyatga foydali shaxs timsolini yaratadi. Majnun esa jamiyatdan yuz o‘girib, ruhiy yuksalish sari yo‘l oladi. U tanho bo‘lsa-da, ruhan poklanadi, muhabbatni ilohiy haqiqat sifatida qabul qiladi. Bu ikki obrazning qiyosi, aslida, Navoiy qarashlaridagi murakkablik va chuqurlikni ko‘rsatadi. U sevgi timsollari orqali faqat romantik kechinmalarni emas, balki jamiyat, inson, ruh, iroda va komillik haqidagi falsafiy fikrlarini bayon qiladi. Farhod va Majnun har ikki yo‘lning – tashqi va ichki kamolotning – timsollari sifatida Navoiyning badiiy-falsafiy g‘oyalariga xizmat qiladi. Alisher Navoiyning “Xamsa”siga kiruvchi “Farhod va Shirin” hamda “Layli va Majnun” dostonlari Sharq adabiyoti an’analarini davom ettirish bilan birga, o‘ziga xos badiiylik, falsafiylik va ma’naviy chuqurlik bilan ajralib turadi. Bu dostonlarda asosiy diqqat markazida turgan qahramonlar – Farhod va Majnun – turli tabiatga, xarakterga, ruhiy holatga ega bo‘lgan obrazlar sifatida yaratilgan bo‘lib, ular orqali Navoiy muhabbat va insoniylikning ikki xil yo‘lini tasvirlaydi. Farhod obrazi – jasorat, mehnat, sabr-toqat va ijtimoiy faoliyat bilan yo‘g‘rilgan sevgi timsolidir. U sadoqatli va halol oshiq sifatida sevgan yoriga yetishish yo‘lida har qanday to‘siqlardan o‘tishga tayyor. Farho