GENDER ROLLARINING LINGVOKULTUROLOGIK VA SOTSIOLINGVISTIK SHAKLLANISHI

Аннотация

Mazkur maqolada bolaning nutqida gender rollarining shakllanish jarayoni lingvodiskursiv yondashuv asosida tahlil qilinadi. Ingliz va o‘zbek tillarida qiz va o‘g‘il bolalar nutqining leksik-semantik, grammatik va pragmatik xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida bola nutqining shakllanishiga ta’sir etuvchi ijtimoiy, madaniy va psixolingvistik omillar aniqlanadi. Tahlil jarayonida zamonaviy gender tilshunosligi, bolalar nutqini o‘rganish nazariyalari hamda diskurs tahlilining asosiy tamoyillari birlashtirilgan. Kalit so‘zlar: gender tilshunosligi, bolalar nutqi, lingvodiskursiv tahlil, leksik-semantik xususiyatlar, pragmatik kompetensiya, ijtimoiylashuv, ingliz tili, o‘zbek tili, qiyosiy tahlil. Kirish: Til – insoniyatning eng muhim ijtimoiy-madaniy fenomeni bo‘lib, u nafaqat aloqa vositasi, balki tafakkur, dunyoqarash va ijtimoiy tajribaning in’ikosi sifatida namoyon bo‘ladi. Har bir shaxsning nutqi uning ongiy rivojlanish darajasi, sotsial muhit bilan o‘zaro aloqasi, shaxsiy tajribasi va madaniy merosi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu boisdan, bolaning shaxs sifatida shakllanish jarayonida til va nutq markaziy o‘rin tutadi. Nutqning rivojlanishi murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, unda lingvistik omillar bilan bir qatorda psixologik, madaniy va ijtimoiy omillar ham faol ishtirok etadi. Psixologik jihatdan bola tilni o‘zlashtirish jarayonida atrofidagi insonlarning nutqiy xatti-harakatlarini kuzatadi, ulardan o‘rnak oladi va o‘zining kommunikativ strategiyalarini shakllantiradi. Madaniy omillar esa bolaning nutqida milliy qadriyatlar, an’analar va til stereotiplarining aks etishiga olib keladi. Ijtimoiy omillar esa bolaning nutqiy muloqotida uning jinsiy rolini belgilashda bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Gender tilshunosligi ana shu murakkab jarayonni o‘rganish imkonini beruvchi zamonaviy ilmiy yo‘nalishlardan biridir. U qiz va o‘g‘il bolalar nutqidagi fonetik, leksik, grammatik hamda pragmatik farqlarni aniqlash, ularning ijtimoiylashuv jarayonida qanday shakllanishini tushuntirishga yordam beradi. Bu farqlar nafaqat til tizimidagi imkoniyatlar bilan, balki ijtimoiy kutishlar, tarbiya uslublari va madaniy stereotiplar bilan ham bog‘liqdir. Shunday qilib, bola nutqida gender xususiyatlarini tahlil qilish, kelajak avlodning kommunikativ kompetensiyasini chuqurroq anglash va uni maqsadli rivojlantirish uchun muhim ilmiy hamda amaliy asos yaratadi. Nazariy asoslar: Gender tilshunosligi – til tizimi va nutq jarayonida jinsiy farqlarni o‘rganadigan ilmiy yo‘nalish. Lakoff (1975), Tannen (1990) va Holmes (2013) asarlarida ayollar va erkaklar nutqidagi farqlar sotsiokultural omillar bilan izohlanadi. Bolalar nutqida esa bu farqlar ijtimoiylashuvning ilk bosqichlaridayoq sezila boshlaydi. Lingvodiskursiv tahlil nutqni faqat til birliklari yig‘indisi sifatida emas, balki kommunikativ vaziyat, ijtimoiy kontekst va muloqot ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabatlarni hisobga olgan holda o‘rganadi (Fairclough, 1995). Bu uslub gender rollarining til orqali qanday shakllanishini aniqlashda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. 26 Vygotskiy (1978) bolalar nutqining rivojlanishida ijtimoiy muloqotning hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini ta’kidlaydi. Piaget esa kognitiv rivojlanish bosqichlariga urg‘u beradi. Ushbu nazariyalar gender tilshunosligi bilan uyg‘unlashtirilganda, bola nutqidagi jinsiy farqlar yanada aniqroq tushuntiriladi. Asosiy tahlil: O‘zbek va ingliz tillarida qiz bolalar nutqi odatda muloyim, hissiy jihatdan boy va ko‘proq ijtimoiy uyg‘unlikka yo‘naltirilgan bo‘ladi. Ular muloqotda ko‘proq hedging ( ehtiyotkorlik bildiruvchi so‘zlar) va ijobiy yuzni saqlash strategiyalaridan foydalanadi. Masalan, ingliz tilida “Would you mind if…?” kabi konstruktsiyalar, o‘zbek tilida esa “Agar iloji bo‘lsa…” kabi ifodalar. O‘g‘il bolalar nutqi ko‘proq to‘g‘ridan-to‘g‘ri, buyruq yoki talab shaklidagi gaplar bilan tavsiflanadi. Ular ko‘pincha qisqa, aniq va maqsadga yo‘naltirilgan ifodalardan foydalanadilar. Bu holat ba’zan pragmatik yetishmovchilikka olib kelishi mumkin, chunki ijtimoiy muloyimlik darajasi pastroq bo‘ladi. Ingliz tilida: Qiz bola: “Could you please pass me the book?” O‘g‘il bola: “Give me the book.” O‘zbek tilida: Qiz bola: “Iltimos, kitobni berib yuborasanmi?” O‘g‘il bola: “Kitobni ber.” Qiyosiy tahlil: Qiz bolalar nutqida hissiy so‘zlar va sinonimlarning ko‘pligi, o‘g‘il bolalarda esa funksional va konkret leksikaning ustuvorligi kuzatiladi. Qiz bolalar ko‘proq ijtimoiy uyg‘unlikni ta’minlashga intilsa, o‘g‘il bolalar samaradorlik va tezkorlikni ustun qo‘yadilar. O‘zbek tilida qiz bolalar murakkab qo‘shma gaplardan ko‘proq foydalanadi, ingliz tilida esa “softening devices” keng tarqalgan. O‘g‘il bolalar oddiy gaplarni afzal ko‘rishadi. Munozara: Gender rollarining til orqali shakllanishi – bu insonning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishidagi eng murakkab hamda ko‘p qirrali jarayonlardan biridir. Ushbu jarayon faqat lingvistik hodisa emas, balki ijtimoiy, madaniy va psixologik omillarning o‘z