Классификация основных финансовых показателей хозяйствующих субъектов

Аннотация

This article is devoted to the importance of financial analysis and classification of financial indicators. The main goal of financial analysis is to improve the efficiency of business entities, assess the financial position and help make key decisions for its future. The article considers various objects and indicators of financial analysis, in particular liquidity, profitability, financial stability, efficient use of assets and debt ratios. 120 Современные проблемы интеллектуальных систем. Республиканская научно-практическая конференция. Джизак, 18-19 апреля 2025 г. Keywords: Хўжалик юритувчи субъект, молиявий таҳлил, ликвидлик, рентабеллик, молиявий барқарорлик, қарздорлик, ахборот технологиялари, автоматлаштириш, стратегик қарорлар. Кириш. Барча соҳалар каби иқтисодиётни рақамлаштиришга ўтиш жараёни бугунги куннинг долзарб масалалари айланмоқда. Молиявий оқимларни бошқаришда, уларни чуқур таҳлил қилиш ва шу асосида фаолият самарадорлигини ошириш учун замонавий дастурий таъминот ҳамда қарор қабул қилишга кўмаклашувчи тизимлардан фойдаланиш муҳим ахамият касб этади. Хар қандай хўжалик юритувчи субъектни молиявий ҳолатини таҳлил қилиш орқали унинг молиявий аҳволини олинган маълумотлар асосида ўрганиш, мавжуд камчиликларни ўз вақтида бартараф этиш ва қолаверса, истиқболли режаларни тузиш имкониятларини юзага чиқариш учун хизмат қилади. Молиявий кўрсатгичлар субъектининг маълум бир даврдаги молиявий ҳолати, уша давридаги фаолиятининг молиявий натижаси ва пул маблағларининг ҳаракати тўғрисидаги тизимлаштирилган ахборот манбаидир [1]. Молиявий кўрсатгичлар хўжалик юритувчи субъект фаолиятини таҳлил қилишда муҳим аҳамиятга эга, чунки улар ёрдамида субъектнинг ҳар томонлама самарадорлигини, фойдасини, қарз юкламасини ва бозордаги мавқеини аниқлашга ёрдам беради. Давлатимиз раҳбари томонидан ҳам сунъий интеллект технологияларини 2030 йилга қадар ривожлантириш стратегиясини белгилашда - «катта маълумотлар»ни қайта ишлаш технологиялари ва сунъий интеллектни қўллаш орқали молиявий хавфларни бошқариш ва мижозларнинг тўлов қобилиятини баҳолашга эътибор қаратилган [2]. Шунингдек, молиявий хизматлар фойдаланувчиларини масофавий идентификация қилишни жорий қилиш учун норматив-ҳуқуқий базани такомиллаштирилиб борилган. Хусусан, қишлоқ хўжалиги, банк, молия, транспорт, соғлиқни сақлаш, фармацевтика, энергетика, солиқ ва бошқа устувор тармоқ ва соҳаларда сунъий интеллектни жорий этиш бўйича тажриба-синов лойиҳалари амалга оширилган [3]. Хўжалик юритувчи субъектларни бошқаришнинг асосий функцияларидан молиявий таҳлил бўлиб, жумладан таҳлилий ахборотни йиғиш, қайта ишлаш, таҳлилнинг натижаси ёрдамида қарорларни қабул қилиш (стратегик ва тактик) ҳамда уларни тартибга солиш учун илмий асос яратади. Молиявий таҳлил субъектнинг инвестициялар, пул оқимлари, мавжуд ресурслар, мажбуриятлар, фаолият самарадорлиги ва бошқарувнинг келажагига муҳим дастак вазифасини бажаради. Молиявий таҳлилнинг энг муҳим объектларига: субъект назорат қилиб турадиган иқтисодий ресурслари ва уларнинг молиявий тузилмаси; ликвидлиги; тўловга қобилияти; молиявий аҳволи ва унинг режалари; молиявий натижалари ва рентабеллиги; пул маблағлари ва уларнинг эквивалентлари; капитал ҳажми, молиявий ва иқтисодий салоҳияти; иқтисодий ночорликка юз тутмаслиги, инвестицион жозибадорлик; кредитга қодирлик; молиявий аҳволи бўйича рейтинг баҳолашлар киради. Молиявий таҳлил хўжалик юритувчи субъектларнинг молиявий ҳолатини, молия- хўжалик фаолияти натижаларини ўрганишда бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботларида ифодаланган кўрсаткичларга таянади. Шу билан бирга, молиявий таҳлил жараёнлари объектив ва субъектив омилларни ўрганиш лозимлиги қайд қилиниши бежиз эмас, чунки иқтисодий жараёнлар ўз-ўзидан содир бўлмайди. Балки, улар маълум ички ва ташқи омиллар таъсири остида рўй беради. Шу боис, таҳлилда хўжалик юритувчи субъектнинг молиявий ҳолатига, молия-хўжалик фаолияти натижасига таъсир қилган ижобий ва салбий омилларни ўрганмасдан туриб, унга тўғри баҳо бериб бўлмайди. 121 Современные проблемы интеллектуальных систем. Республиканская научно-практическая конференция. Джизак, 18-19 апреля 2025 г. Хўжалик юритувчи субъектни рейтингини баҳолашда молиявий-иқтисодий ва ишлаб чиқариш фаолиятининг барча параметрларини (кўрсаткичларини) ҳисобга олиш муҳим. Уни қуришда ишлаб чиқариш салоҳияти, маҳсулот рентабеллиги, молиявий ресурслардан фойдаланиш самарадорлиги, маблағларнинг ҳолати ва тақсимланиши ва уларнинг манбалари кўрсаткичлари тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланилади. Молиявий ҳолатни тўғри ва объектив баҳолаш кўрсаткичларни ўзбошимчалик билан танлашга асосланиши мумкин эмас. Шунинг учун молиявий-хўжалик фаолиятида дастлабки кўрсаткичларини танлаш ва асослаш бошқарув субъектининг аналитик баҳолашга бўлган эҳтиёжидан келиб чиққан ҳолда унинг молия сиёсатига асосланиши керак [4] . Ташкилотлар турли хил молиявий кўрсаткичларга эга. Бироқ, молиявий натижаларнинг умумий кўрсаткичлари - бу активлар ва капитал рентабеллиги. Компаниялар регуляторлар доирасида диверсификацияланган ва мувоза