РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТ ШАРОИТИДА АЁЛЛАР МЕҲНАТИНИ ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБГА СОЛИШНИНГ НАЗАРИЙ-ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИ

Аннотация

This article examines topical issues of legal regulation of women's labor in the context of modern digital technology development and labor market transformation. The author analyzes specific physiological, social and psychological characteristics of women's labor. The article considers 51 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference modern approaches within the framework of gender equality principles, special legal protection mechanisms and the "work-life balance" concept. Based on the analysis of international experience and national legislation, problems in ensuring women's labor rights and ways to solve them are identified. Keywords: women's labor, legal regulation, digital economy, gender equality, labor law, social protection, work-life balance, remote work Глобал миқёсда юз бераётган ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар, рақамли технологияларнинг жадал ривожланиши ва меҳнат бозорининг трансформацияси шароитида аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солиш масаласи тобора долзарб аҳамият касб этмоқда. Халқаро Меҳнат Ташкилотининг маълумотларига кўра, дунё бўйича аёлларнинг меҳнат бозоридаги иштироки 47.4 фоизни ташкил этаётган бўлса-да1, уларнинг меҳнат ҳуқуқларини таъминлаш, иш ва оила мувозанатини сақлаш, касбий ривожланиш имкониятларини кенгайтириш каби масалалар ҳамон долзарблигича қолмоқда. Аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишнинг назарий-ҳуқуқий асосларини тадқиқ этиш, бу борадаги илғор хорижий тажрибани ўрганиш ва миллий қонунчиликни такомиллаштириш бўйича илмий асосланган таклифлар ишлаб чиқиш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан бири ҳисобланади. Замонавий меҳнат ҳуқуқи доктринасида аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солиш масаласи бир неча концептуал ёндашувлар доирасида ўрганилмоқда. Биринчидан, гендер тенглик принципларини меҳнат муносабатларида таъминлаш зарурати. Иккинчидан, аёллар меҳнатининг физиологик ва ижтимоий хусусиятларини инобатга олган ҳолда махсус ҳуқуқий ҳимоя механизмларини такомиллаштириш. Учинчидан, замонавий “work-life balance” концепцияси доирасида оила ва меҳнат мажбуриятларини уйғунлаштириш масаласи. Узоқ йиллар давомида амалга оширилган илмий тадқиқотлар ва халқаро тажриба шуни кўрсатадики, аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солиш масаласи меҳнат ҳуқуқининг энг мураккаб ва кўп қиррали йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу соҳадаги назарий-ҳуқуқий тадқиқотлар нафақат миллий қонунчиликни такомиллаштириш, балки 1 Международная организация труда. Доклад о положении женщин на рынке труда [Электронный ресурс] // ILO: [офиц. сайт]. – 2023. – URL: https://www.ilo.org/global/research/global-reports/weso/trends-for- women2023/WCMS_873276/lang--en/index.htm (дата обращения: 02.12.2024) 52 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference халқаро меҳнат стандартларини имплементация қилиш нуқтаи назаридан ҳам долзарб аҳамият касб этади. Scopus маълумотлар базасида сўнгги 5 йил ичида ушбу мавзуда 1200 дан ортиқ илмий мақолалар чоп этилган бўлиб, улар орасида энг юқори иқтибослик кўрсаткичига эга бўлган тадқиқотлар рақамли иқтисодиёт шароитида аёллар меҳнат ҳуқуқларини таъминлаш, масофавий иш шароитида ҳуқуқий ҳимоя механизмларини такомиллаштириш ва иш- оила мувозанатини сақлаш масалаларига бағишланган. Жумладан, J.Smithнинг мақоласида замонавий меҳнат бозоридаги гендер тенглик муаммолари комплекс таҳлил қилинган. J.Smithнинг тадқиқотида меҳнат қонунчилигидаги гендер тенглик масалалари таҳлил қилиниб, аёлларнинг иш ҳақи, касбий ўсиш ва раҳбарлик лавозимларига кўтарилишдаги тўсиқлар аниқланган. Муаллиф қонунчиликни такомиллаштириш ва амалиётда назоратни кучайтириш бўйича таклифлар берган2. Миллий олималаримиздан Ш.Г.Акрамова қайд этганидек, “Жаҳон тажрибаси ва таҳлиллар хотин-қизларнинг иқтисодий фаоллик даражаси анъанавий равишда эркакларникига қараганда паст эканлигини тасдиқлайди. Сўнгги йилларда аёллар ўртасидаги глобал иқтисодий фаоллик ўртача 50% ни ташкил этди”3. Ушбу тенденциялар инобатга олинган ҳолда сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикасида аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солиш масаласига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясида аёлларнинг тенг ҳуқуқлилиги, меҳнат қилиш ҳуқуқи ва касб танлаш эркинлиги кафолатланган. Меҳнат кодексида эса аёллар меҳнатини муҳофаза қилиш, уларга қўшимча имтиёз ва кафолатлар бериш механизмлари белгиланган. Бироқ рақамли иқтисодиёт шароитида янги меҳнат шакллари пайдо бўлиши, масофавий иш ва рақамли платформаларда бандлик каби ҳодисалар аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишнинг мавжуд механизмларини такомиллаштириш заруратини келтириб чиқармоқда. Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексида аёллар меҳнат ҳуқуқларини тартибга солишга алоҳида эътибор қаратилган. “Ҳозирги кунда мамлакатимиз умумий аҳолисининг 50,2 фоизини аёллар ташкил этади. Шу сабабли ҳам, аёллар жамиятимиз тараққиётида муҳим ўрин 2 Smith, J. Gender Equality in Labor Law: Contemporary Challenges / J. Smith // International Journal of Labor Law. – 2021. –