ГЕНДЕР ТЕНГЛИК ПРИНЦИПИ ВА АЁЛЛАР МЕҲНАТИНИ МАХСУС ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБГА СОЛИШНИНГ ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ ЗАРУРАТИ

Аннотация

The article examines the role of the gender equality principle in the legal regulation of women's labor and its socio-economic necessity. The author analyzes the physiological, social and psychological characteristics of women's labor and defines the conceptual foundations of special legal regulation. Based on the UN Sustainable Development Goals, World Bank data and international scholars' research, the article demonstrates the role of gender equality in economic efficiency. Mechanisms for harmonizing family and work obligations within the «work-life balance» concept are analyzed. The conclusion proposes modern mechanisms for ensuring women's labor rights in the digital economy. Keywords: gender equality principle, women's labor, special legal regulation, socio-economic necessity, work-life balance, UN Sustainable Development Goals, labor law, family obligations Аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишнинг ўзига хослиги ва ижтимоий-иқтисодий зарурати аввало соҳада гендер тенгликни таъминлаш билан бевосита боғлиқдир. БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадларига кўра, 2030 йилгача меҳнат бозорида тўлиқ гендер тенгликка эришиш кўзда тутилган . Жаҳон банкининг ҳисоб-китобларига кўра, меҳнат бозорида гендер тенгликка эришиш глобал ЯИМни 28 триллион АҚШ долларига ошириши мумкин . Ушбу тушунчани мазмуни ва хусусиятлари кейинги параграфларда баён қилинади. Лекин, мазкур тушунчани аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишда тутган ўрни, ижтимоий-иқтисодий заруратига эътибор қаратсак бу борада турли ёндашувлар мавжуд. М.Л Нуманова “Гендер тенглик – ҳам ривожланиш мақсади, ҳам иқтисодий сиёсатга тўғри ёндашишдир, чунки ривожланиш ҳар бир инсон, аёллар ва эркаклар учун тенг равишда эркинликларни кенгайтириш жараёни сифатида қаралади” , деб кўрсатиб ўтган. Д.А.Сатторованинг фикрича “Жамиятда гендер тенглиги масаласида эркак ва аёллар ҳуқуқ ва эркинликлари, аёлларга яратилаётган имкониятлар ҳамда оилавий муносабатларда тутган ўрни муҳим аҳамиятга эга” . Р.Убайдуллаева, Д.Раҳимова, М.Собирова, С.Қосимова каби олимларнинг илмий мақолаларида ҳам аёллар меҳнатидан фойдаланишнинг ўзига хос жиҳатлари, ушбу соҳада генден тенглиги масаласи ёритилган . 112 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference К.Голдин асарларида таъкидланишича, “оилавий омиллар аёлларнинг меҳнат фаолияти, карьераси ва иш ҳақига таъсир кўрсатувчи асосий детерминантлар ҳисобланади” . Олима фикрича, “оиладаги тенгсизлик мавжуд бўлгани учун касбий соҳадаги тенгсизлик ҳам мавжуд. Бу битта медалнинг икки томонидир” . Г.Ж. Ганиева ўз тадқиқотларида аёллар меҳнатини тартибга солишнинг ижтимоий-маданий жиҳатларига эътибор қаратган. Унинг таъкидлашича, “аёллар меҳнатини тартибга солишда миллий-маданий хусусиятлар ва оилавий қадриятларни инобатга олиш лозим” . Л.А.Мемешева тадқиқотларида аёллар меҳнатини тартибга солишнинг иқтисодий жиҳатлари ўрганилган. Олима “аёллар меҳнатини муносиб рағбатлантириш ва уларнинг иш ҳақи эркаклар иш ҳақи билан тенг бўлишини таъминлаш зарурлигини” асослаб берган. Юқорида келтирилган олимларнинг фикрларини таҳлил қилиб, аёллар меҳнатини тартибга солиш масаласи кўп қиррали эканлигини кўришимиз мумкин. К.Голдин оилавий омилларнинг таъсирини асосий детерминант сифатида кўрсатиб, оиладаги ва касбий соҳадаги тенгсизликнинг ўзаро боғлиқлигини очиб берган бўлса, Г.Ж. Ганиева масалага ижтимоий-маданий нуқтаи назардан ёндашиб, миллий хусусиятлар ва оилавий қадриятларнинг аҳамиятини таъкидлаган. Л.А. Мемешева эса иқтисодий жиҳатларга эътибор қаратиб, гендер тенгликни таъминлашда иш ҳақи тенглигининг муҳимлигини асослаб берган. Бу учала ёндашув бир-бирини тўлдиради ва аёллар меҳнатини тартибга солиш масаласи комплекс ечимни талаб қилишини кўрсатади. Шу нуқтаи назардан, бу масалани тўлақонли ҳал этиш учун ҳам оилавий, ҳам ижтимоий-маданий, ҳам иқтисодий омилларни бир вақтнинг ўзида ҳисобга олиш ва уларнинг ўзаро таъсирини чуқур ўрганиш лозим. С.Жаячандран “Аёллар бандлигини чекловчи асосий омиллардан бири - ривожланаётган мамлакатлардаги ижтимоий нормалардир” деб қайд этган бўлса, Бернхардт А. ва бошқалар томонидан ўрганилган эркакларнинг ижтимоий мавқеи таъсири яъни “Эркакларнинг ижтимоий мавқеи ва аёлларнинг меҳнат бозоридаги иштироки ўртасида боғлиқлик мавжуд”лигини қайд этган . Р.Панде ва Х.Рой нинг оиладаги бошқарув масаласидаги ёндашуви бўйича “Аёлнинг юқори иш ҳақи эркакнинг оиладаги етакчилик ролига таъсир қилиши мумкин, бу эса аёлнинг ишлашига қаршиликни келтириб чиқаради” . Учала олимнинг фикрларида аёллар бандлигига таъсир этувчи ижтимоий омиллар таҳлил қилинган. Бу фикрлар аёллар бандлигини оширишда нафақат иқтисодий, 113 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference балки ижтимоий-маданий омилларни ҳам ҳисобга олиш, жамиятдаги гендер стереотипларни бартараф этиш ва оилада тенг ҳуқуқли муносабатларни шакллантириш зарурлигини кўрсатади. Л.М.Хушназарова тўғри қайд этганидек, “Мамлакатимиз қонунчилигига мувофиқ, аёллар ва эркакларнинг тенг ҳуқуқлиги ҳақида сўз боради. Аёлларга т