ЖИНОЯТ ПРОЦЕССИДА ТАРЖИМОННИНГ ҲУҚУҚИЙ МАҚОМИ, УЛАРНИ ЖАЛБ ЭТИШДА ЮЗАГА КЕЛГАН ХАРАЖАТЛАР ҲАМДА ҚОПЛАШ ТАРТИБИ

Аннотация

An analysis was conducted of national and foreign legislation regarding the legal regulation of providing interpreter services to participants in criminal proceedings. This allowed for determining who should bear the procedural costs arising from an interpreter's participation in criminal proceedings. Thus, by providing free interpreter assistance (without subsequent reimbursement of related expenses) for the suspect, accused, their legal representative, representative of a deceased accused, defense counsel, civil defendant and their representative, the state acknowledges international legal standards in ensuring human rights and access to justice. Consequently, the state, through the bodies conducting criminal proceedings, has international legal grounds to impose on the guilty party the obligation to reimburse procedural costs associated with interpreter assistance in order to satisfy the interests of the prosecution. Keywords: procedural costs, interpreter participation, transfer of expenses to state account, imposing expenses on the accused. Мамлакатимизда барча соҳаларда бўлганидек суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш, одил судловни қарор топтириш орқали фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоясини таъминлашга, шунингдек одил судловга эришиш даражасини оширишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Таъкидлаш жоизки, мамлакатимиз тараққиётининг кафолати давлат ва жамиятнинг барча тармоқларини ривожлантиришга қаратилган кенг қамровли ислоҳотларни амалга оширишда намоён бўлади. Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ соҳасини тубдан такомиллаштириш борасида қатор тизимли ишлар амалга оширилди. Янги таҳрирдаги Конституцияда инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш билан боғлиқ ҳуқуқий нормалар киритилди, ҳуқуқбузарликдан жабрланганларнинг ҳуқуқлари қонун билан муҳофаза қилиниши, давлат жабрланганларга ҳимояланишни ва одил судловдан фойдаланишни таъминлаши, уларга етказилган зарарнинг ўрни 137 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference қопланиши учун шарт-шароитлар яратишига оид қоидалар аниқ белгилаб қўйилди. [1] Шуни таъкидлаш керакки, муайян жиноят содир этилиши фактига давлатнинг реакцияси, аввало, айбдор шахсни жиноий жавобгарликка тортишга қаратилган фаолиятида ифодаланади. Жиноятчиликни аниқлашга доир харажатларининг катта қисми жиноятни тергов қилиш билан боғлиқ чиқимларга тўғри келади. Жиноят процессида ишни тергов қилиш ва кўриб чиқишда таржимоннинг иштироки кенг тарқалган бўлиб, у процесснинг бошқа иштирокчилари ҳуқуқларини тўғри амалга оширишда муҳим роль ўйнайди. Шу боис, таржимоннинг меҳнати муносиб тақдирланган бўлиши лозим. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 20- моддасига асосан жиноят ишларини юритиш ўзбек тилида, қорақалпоқ тилида ёки муайян жойдаги кўпчилик аҳоли сўзлашадиган тилда олиб борилади. Иш юритилаётган тилни билмайдиган ёки етарли даражада тушунмайдиган процесс иштирокчиларига ўз она тилида ёки ўзи биладиган бошқа тилда оғзаки ёки ёзма арз қилиш, кўрсатув ва тушунтиришлар бериш, илтимоснома ва шикоятлар билан мурожаат қилиш, судда сўзлаш ҳуқуқи таъминланади. Бундай ҳолларда, шунингдек иш материаллари билан танишиш вақтида процесс иштирокчилари қонунда белгиланган тартибда таржимон хизматидан фойдаланишлари мумкин. Айбланувчига, судланувчига ёки процессда иштирок этувчи бошқа шахсларга тақдим этилиши лозим бўлган тергов ва суд ҳужжатлари уларнинг она тилига ёки улар биладиган бошқа тилга таржима қилиб берилиши лозим. Шунингдек, ЖПКнинг 71-моддасига асосан таржимон қуйидаги ҳолларда чақирилади: 1) гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи ёки жабрланувчи, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар ёхуд уларнинг вакиллари, гувоҳ, эксперт, мутахассис иш юритилаётган тилни билмаса ёки етарли даражада билмаса ёинки кар ёки соқов бўлса; 2) бирор матнни бошқа тилдан таржима қилишга зарурат бўлса. 138 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Таржимонга тегишли қоидалар иш юритишда иштирок этиш учун таклиф қилинган, кар ёки соқовнинг имо-ишораларини тушунадиган шахсга нисбатан ҳам қўлланилади. Мазкур кодекснинг 72-моддасига асосан таржимоннинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари келтирилган бўлиб, унга асосан таржимон: таржимани аниқлаштириш мақсадида процесс иштирокчиларига саволлар бериш; ўзи қатнашган тергов ҳаракатлари баённомаси, шунингдек суд мажлиси баённомаси билан танишиш ҳамда баённомага киритилиши лозим бўлган мулоҳазалар билдириш; башарти таржима қилиш учун зарур билим ва малакага эга бўлмаса, иш юритишда иштирок этишдан воз кечиш; суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суднинг ҳаракатлари ва қарорлари устидан шикоят келтириш ҳуқуқига эгадир. Таржимон: суриштирувчининг, терговчининг, прокурорнинг, суднинг чақирувига биноан ҳозир бўлиши; ўзига топширилган таржимани аниқ ва тўлиқ бажариши; таржиманинг тўғрилигини ўзининг иштирокида ўтказилган тергов ҳаракати баённомаси ва суд мажлисининг баённомасига, шунингдек процесс иштирокчиларига уларнинг она тилига ёки улар биладиган бошқа тилга таржима қилиб топшири