Цифровая трансформация исторических научных достижений физико-технического института и их интеграция в научно-образовательные ресурсы

Аннотация

В данной статье рассматривается процесс цифровизации научного наследия Физико-технического института, включая его исторически значимые открытия и разработки. Анализируются возможности визуализации научных данных и создания интерактивных образовательных ресурсов с использованием современных цифровых технологий. В исследовании также предлагаются практические рекомендации по интеграции цифрового контента в образовательный процесс. Ключевые слова: научное наследие, цифровизация, Физико-технический институт, цифровой контент, образовательные ресурсы, визуализация, история науки. THE DIGITAL TRANSFORMATION OF THE HISTORICAL SCIENTIFIC DISCOVERIES OF THE INSTITUTE OF PHYSICS AND TECHNOLOGY, AND THEIR INTEGRATION INTO SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESOURCES Annotation: This article discusses the digitization of the scientific heritage of the Institute of Physics and Technology, focusing on its historically significant discoveries and developments. It explores the opportunities for visualizing scientific content and creating interactive educational materials using modern digital technologies. The study also provides practical recommendations for incorporating such digital content into educational platforms and curricula. Keywords: scientific heritage, digitization, Institute of Physics and Technology, digital content, educational resources, visualization, history of science. Ilmiy meros har qanday millat va davlatning intellektual salohiyatini aks ettiruvchi bebaho boylik hisoblanadi. Bu meros, ayniqsa, fundamental va amaliy fanlar sohasida olib borilgan izlanishlar, eksperimentlar, qurilmalar, nazariy ishlanmalar va ularning natijalari shaklida namoyon bo‘ladi. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi 5 Современные проблемы интеллектуальных систем. Республиканская научно-практическая конференция. Джизак, 18-19 апреля 2025 г. qoshidagi Fizika-texnika institutining ilmiy faoliyati davomida yaratilgan boy ilmiy resurslar – mamlakat ilm-fan tarixining muhim qismini tashkil etadi. Biroq, ushbu ilmiy merosning katta qismi hozirgi kunda qog‘oz hujjatlar, texnik chizmalar, arxivlangan eksperiment yozuvlari, shuningdek, eskirgan texnik vositalarda (magnit lentalar, disketlar va boshqalar) saqlanmoqda. Bu esa nafaqat ularni muntazam ilmiy muomalaga kiritishda, balki ularni saqlab qolishda ham jiddiy xavf tug‘diradi. Vaqt o‘tishi bilan fizik hujjatlar sifatining buzilishi, materiallarning yo‘qolib ketishi, texnik formatlarning eskirishi yoki texnik jihatdan yaroqsiz holatga kelishi kabi omillar ushbu boy merosning butunlay yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Shunday sharoitda, raqamlashtirish jarayoni – ya’ni ilmiy materiallarni zamonaviy raqamli formatlarga o‘tkazish – nafaqat saqlash, balki ulardan samarali foydalanish uchun ham zaruriy texnologik yechim sifatida qaraladi. Raqamlashtirish orqali mavjud materiallar elektron arxivlarga joylashtirilib, ularning oson izlanishi, tahlil qilinishi va boshqa foydalanuvchilar (olimlar, talabalar, o‘qituvchilar) uchun ochiq bo‘lishi ta’minlanadi. Bundan tashqari, raqamli formatda saqlangan ilmiy materiallar turli dasturlar va tizimlar orqali tartibga solinadi, tizimlashtiriladi hamda zamonaviy vositalar – sun’iy intellekt, matnlarni avtomatik tahlil qilish, metama’lumotlar bilan ishlash – yordamida chuqurroq o‘rganish imkonini beradi. Bu esa ilgari faqatgina arxiv fondlarida mavjud bo‘lgan ma’lumotlar negizida yangi ilmiy tahlillar, taqqoslashlar va interaktiv vizualizatsiyalar yaratish imkonini beradi. Raqamlashtirish jarayonining yana bir muhim afzalligi – u axborotga teng imkoniyatlar asosida kirish imkoniyatini yaratadi. Masalan, ilgari faqatgina institut kutubxonasiga yoki yopiq arxivga tashrif buyurgan shaxslargina foydalanishi mumkin bo‘lgan ilmiy hujjatlar, endilikda raqamli platformalar orqali istalgan joydan, istalgan vaqtda foydalanish uchun ochiq bo‘ladi. Bu holat nafaqat mahalliy, balki xalqaro ilmiy hamkorlikni kuchaytiradi, institut ilmiy merosining global miqyosdagi tan olinishi va foydalanilishini kengaytiradi. Ilmiy merosni raqamli formatga o‘tkazish – bu nafaqat saqlash jarayoni, balki uni ommalashtirish va ta’lim tizimiga tatbiq etish uchun imkoniyatlar yaratishdir. Ayniqsa, zamonaviy raqamli vositalar yordamida ushbu merosni yosh avlodga qiziqarli, tushunarli va interaktiv tarzda yetkazish mumkin bo‘ladi. Fizika-texnika instituti tajribasidan kelib chiqib, quyidagi asosiy raqamli kontent shakllarini ajratish mumkin: 1. 3D modellar. Fizika-texnika institutining ilmiy faoliyati davomida turli xil laboratoriya asbob-uskunalari, fizik hodisalarni o‘lchovchi yoki namoyish etuvchi maxsus qurilmalar yaratilgan. Ularning aksariyati hozirda amaliyotda ishlatilmaydi, ba’zilarining esa faqat rasm yoki chizmasi qolgan. Bu qurilmalarni 3D modellashtirish orqali: • ularni virtual muhitda vizual tarzda ko‘rsatish; • ichki tuzilishini animatsiyalash; • foydalanuvchilarga ular bilan interaktiv o‘zaro aloqada bo‘lish imkoniyatini yaratish mumkin. Mis