Совершенствование правовых основ деликтной ответственности: сравнительно-правовой анализ

Аннотация

ушбу мақолада миллий қонунчилик, БМТнинг Барча шахсларни қийноқ ва бошқа халқаро ҳуқуқ нормалари ҳамда хорижий мамлакатлар шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни хўрловчи қонунчилигида қийноққа солганлик учун жавобгарлик муомала ва жазо турларидан муҳофаза қилиш қиёсий ҳуқуқий таҳлил қилинган ҳамда қийноққа тўғрисидаги Декларация, МДҲнинг Инсон ҳуқуқлари ва солганлик учун жавобгарликнинг ҳуқуқий асосларини асосий эркинликлари тўғрисидаги 1995 йил 26 такомиллаштиришга оид таклифлар берилган. майдаги Минск конвенцияси, 1984 йилда Калит сўзлар: қийноққа солиш, шафқатсиз БМТнингҚийноқларга солишга ва муомалада бўлиш ва муомала, ғайриинсоний муомала, қадр-қимматни жазолашнинг бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки камситувчи жазо. қадр-қимматни таҳқирловчи турларига қарши конвенцияларидаҳам қийноққа солиш тақиқланиши Аннотация: в этой статье проведен мустаҳкамланган. сравнительный анализ ответственности за Қайд этиш лозимки, халқаро ҳуқуқнинг умум применение пытки в национальных, зарубежных и эътироф этилган қоидалари устунлигини тан олинган международно-правовых нормах, дано предложение Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 26- по совершенствованию правовых основ ответственно- моддасида ҳам ҳеч ким қийноққа солиниши, сти за применение пытки. зўравонликка, шафқатсиз ёки инсон қадр-қимматини Ключевые слова:применение пыт- камситувчи бошқа тарздаги тазйиққа дучор этилиши ки,бесчеловечное отношение, жестокое отношение, мумкин эмаслиги мустаҳкамланган. Бундан ташқари наказание, унижающее достоинство. Ўзбекистон Республикаси ушбу йўналишга оид халқаро ҳуқуқ нормаларини ратификация қилган. Annotation: in this article comparative analyzed Жумладан, Ўзбекистон Республикаси 1984 йил 10 responsibility forthe use of torture in national, foreign and декабрдаги БМТ томонидан қабул қилинган international legal standards and given a proposal for the “Қийноқларга солишга ва муомалада бўлиш ва improve of the legal basisresponsibility for the use of жазолашнинг бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки torture. қадр-қимматни таҳқирловчи турларига қарши” Key words: use of torture, inhuman treatment, abuse, Конвенциясига 1995 йил 31 августда қўшилган. Ушбу degrading punishment. конвенциянинг 1-моддасида эса, қийноқ қуйидагича таърифланади: “бирон-бир шахсга қасддан Инсон ҳуқуқлари ҳақидаги ғоялар ичида дастлаб етказиладиган кучли жисмоний ёки руҳий оғриқ ёҳуд инсоннинг шахсий ҳуқуқи ҳақидаги қарашлар вужудга азоб, ундан ёки учинчи шахслардан маълумот ёки келган.Яъни инсоннинг яшаш ҳуқуқи, эркинлик, шахсий иқрорликни қўлга киритиш учун, у ёки учинчи шахс дахлсизлик ҳуқуқи, ўз шаъни ва обрўсига қилинган содир этган ёки содир этишда гумон қилинаётган тажовузлардан ҳимояланиш каби ҳуқуқлари инсон қилмиш учун жазолаш, шунингдек, уни ёки учинчи ҳуқуқлари каби ғоялар ривожланиши натижасида шахсларни қўрқитиш ёки мажбурлаш ёинки давлатлар миллий қонунчилигида ушбу ҳуқуқларни дискриминацияга асосланган ҳар қандай сабабларга қонун йўли мустаҳкамлаб қўйди. Қайд этиш лозимки, кўра содир этилган ҳар қандай ҳаракатлар бўлиб, “Қадимги Римда қулни ўлдириш жиноят бунда ушбу ҳаракатлар давлат мансабдор шахслари ҳисобланмаган. Қадиги Рим қонунлари бўйича қул ёки расмий равишда намоён бўлувчи бошқа шахслар, мулк ҳисобланган. Мулкни тасарруф этиш эса ёки уларнинг ундови билан ёҳуд уларни хабардор мулкдорнинг фуқаровий ҳуқуқи ҳисобланган” [1]. Бу эса этган ҳолда ёинки уларнинг розилиги билан содир ўша даврларда инсонларнинг тенг ҳуқуқли эканлиги этилади”. ҳақидаги ғояларнинг мавжуд бўлмаганлигидан далолат Қайд этиш лозимки, қийноққа солишнинг ижтимоий беради. Инсон ҳуқуқлари ҳақидаги ғояларнинг хавфлилигидан келиб чиқиб, Ўзбекистон ривожланиши эса шахсий ҳуқуқ ва эркинликлар Республикасининг Жиноят кодекси 235- моддасида дахлсиз эканлиги халқаро ҳуқуқ нормаларида ҳам қийноққа солиш ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний мустаҳкамланди. Жумладан, БМТнинг Инсон ҳуқуқлари ёки қадр-қимматни камситувчи муомала ҳамда жазо умумжаҳон декларациясининг 1- моддаси барча турларини қўллаш жиноий қилмиш сифатида қайд инсонларнинг эркин ва тенг ҳуқуқли бўлиб этилган. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят туғилишлари,3-моддаси ҳар бир инсон яшаш, эркинлик кодекси 235- моддасига асосан “қийноққа солиш ва ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эгалиги, 5-моддасида бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни ҳеч ким қийноққа ёки шафқатсиз, ғайриинсоний ёки камситувчи муомала ҳамда жазо турларини қўллаш, қадр-қимматни хўрловчи муомала ва жазога дучор яъни гумон қилинувчига, айбланувчига, гувоҳга, этилмаслиги кераклиги мустаҳкамлаган. Албатта жабрланувчига ёки жиноят процессининг бошқа инсон ҳуқуқлари ҳақида сўз борганда инсоннинг иштирокчисига ёхуд жазони ўтаётган маҳкумга, шахсий дахлсизлик ҳуқуқи ва уни ҳимоя қилиниши уларнинг яқин қариндошларига улардан бирор-бир муҳим аҳамият касб этади. Яъни инсон ҳар қандай ахборот, жиноят содир этганлигига иқрорлик кўрсатуви тажовузлардан ҳимояланиш ҳуқуқига эга. Инсоннинг олиш, уларни содир этилган қилмиш учун шахсий дахлсизлик ҳуқуқига тажовузлардан