ТАНОСИЛ ЁКИ ОИВ КАСАЛЛИГИ/ОИТСНИ ТАРҚАТИШ БИЛАН БОҒЛИҚ ЖИНОЯТ ИШЛАРИ БЎЙИЧА МАХСУС БИЛИМЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ

Аннотация

ARTICLE INFO Qabul qilindi: 10-Avgust 2025 yil уш бу мақолада таносил ёки ОИВ Ma’qullandi: 15- Avgust 2025 yil касаллиги/ОИТСни тарқатиш билан боғлиқ Nashr qilindi: 22- Avgust 2025 yil жиноятлар бўйича терговга қадар текширув ва KEY WORDS тергов даврида тайинланадиган судга оид таносил касаллиги, ОИВ экспертизаларни тайинлашнинг ўзига хос касаллиги, ОИТС, вирус, хусусиятлари ва экспертлар олдига қўйиладиган тарқатиш, инсон иммунитет саволлар кетма-кетлиги ишлаб чиқилган бўлиб, танқислиги, терговга қадар исботлашда муҳим аҳамият касб этадиган текширув, тергов, экспертиза, масалалар ёритилган.. исботлаш. Ер юзида ОИТС эпидемияси бошлангандан буён 75 миллион одам ушбу дардга чалиниб, 32 миллион нафардан ортиғи вафот этган [1]. Ўзбекистонда 2023 йил июнь ойида 48 мингдан ортиқ шахсда ОИВ касаллиги аниқланган бўлса, бугунги кунда уларнинг сони 50 мингдан ошган [2]. Шу билан бирга, расмий маълумотларга кўра, мамлакатимизда таносил ёки ОИВ касаллиги/ОИТСни тарқатиш жинояти йилдан йилга ошиб бораётганлигини кўриш мумкин. Жумладан, ушбу турдаги жиноятлар 2019 йилда 56 тани ташкил этган бўлса, 2020-2021 йилларда бу кўрсаткич қарийб уч баробарга ошган, яъни 146 тани, 2022 йилда эса 180 тани ва 2023 йилда эса, ушбу кўрсаткич 186 тани ташкил этган [3]. Шу боис, ҳар бир жиноий қилмиш юзасидан ўз вақтида тўлиқ, сифатли ва холисона тергов ҳаракатлари олиб борилиши ҳамда жазо муҳаррарлигини таъминлаш мақсадида, суриштирув ва тергов идоралари ходимларини бу борадаги махсус билимларини янада ошириш ҳамда қўшимча куч ва вақт сарфламасдан туриб ҳақиқатни аниқлаш учун ушбу турдаги жиноятлар бўйича судга оид тегишли экспертизалар тайинлаш бўйича эксперт олдига қўйилиши мумкин бўлган намунавий саволлар рўйхатини ишлаб чиқиш ҳамда ундан тергов амалиёти ходимлари фойдаланишларини таъминлаш чораларини кўриш мақсадга мувофиқ. Амалдаги ЖПКнинг 173-моддаси биринчи қисми 6-бандида таносил ва бошқа юқумли касалликларга чалинган шахсларни даволаш зарурлигини ва имкониятларини аниқлаш мақсадида экспертиза тайинланиши мумкинлиги кўрсатилган [3]. Бироқ, унда шахсни айнан қайси юқумли касалликка қачон чалинганлиги, ушбу касаллик кимдан, қачон ва қандай йўллар орқали юққанлигини аниқлаш ҳолатлари Volume 4, Issue 8,August 2025 Page 76 CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AN D INNOVATION www.in-academy.uz келтирилмаган. Таносил ёки ОИВ касалликларини юқтириш ёки юқтириш хавфи остида қолдириш жиноятларини тергов қилиш бўйича хориж тажрибаси ўрганилганида, таносил касаллиги ёки ОИВ бир бемордан иккинчисига юққанлигини, яъни улардаги вируснинг генетик айнанлиги бир-бирига тўғри келиш-келмаслиги бўйича АҚШнинг Калифорния штатида филогенетик текширув амалиёти мавжудлиги маълум бўлди [4]. Ушбу усулдаги генетик текширувлар натижасида секвенирлаш усулида ДНК молекуласида нуклеотидлар кетма-кетлиги аниқланади. Секвенирлаш усули ёрдамида текширилаётган намунада ОИВ вируснинг дори воситаларига чидамлилиги ва генотипи аниқланиб, намунада РНК ёки ДНК занжиридаги нуклеотдлар кетма-кетлиги бошқа намунадаги РНК ёки ДНК занжиридаги нуклеотдлар кетма-кетлигига ўхшашлиги ва яқинлиги баҳоланади. Масалан, А. исмли фоҳиша аёл икки нафар соғлом шахс, айтайлик Б. ва Д. лар билан жинсий алоқада бўлган. Бундай ҳолатларда ушбу шахслар ОИВни айнан ушбу фоҳишадан юқтирганлигини аниқлашда Б. ва Д. ларнинг ҳар бирининг қонидаги вирус генотиплари ўзига хос алоҳида белгилари бўйича махсус рақамга эга бўлади. Натижада, ҳар бир шахсдаги ОИВ вирусининг генотипи мавжуд бўлиб, бу унинг айнан ўзига хослигини англатади. Бу эса, тергов даврида шахснинг кўрсатувларини баҳолашда, жабрланувчи ОИВни айнан кимдан юқтирганлиги, гумон қилинувчининг қонидаги вирус билан жабрланувчининг қонидаги вирус генотипларининг айнанлиги ва шу каби масалаларга асосли ечим сифатида самарали фойдаланиш имкониятини беради. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Суд экспертизаси тадқиқотларини ўтказиш тартиби тўғрисидаги намунавий низомни тасдиқлаш ҳақида”ги 73-сонли қарорига кўра, суд экспертизаси тадқиқоти – фуқаролик, иқтисодий, жиноят, маъмурий суд ишлари ва маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш ҳолатларини аниқлашга ва суд эксперти томонидан фан, техника, санъат ёки ҳунар соҳасидаги махсус билимлар асосида тадқиқотларни ўтказиш ва хулоса беришга ҳамда жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари асосида амалга ошириладиган ҳамда натижаси бўйича мутахассис фикри тақдим этилишига қаратилган фаолият эканлиги кўрсатилган [5]. Шундан келиб чиққан ҳолда, юқоридаги ҳолатда мутахассислар томонидан шахсларнинг қон намуналари асосида уларнинг генетик айнанлигини ўрганиш, шахсдаги вируснинг юкламаси бошқа шахсга юқиш имкониятини келтириб чиқариши (агар шахс ретровирусга қарши терапия қабул қилаётган бўлса, ундаги вирус бошқа шахсга юқиш хавфи деярли “нол” га тенг бўлиши мумкин), шунингдек жабрланувчининг иммунитет даражасини аниқлаш ҳамда шулар асосида хулоса берилишини инобатга олиб, амалдаги ЖПКнинг 173-моддаси биринчи қисми 6- бандига шу билан боғлиқ қуйидаги ўзгартириш ва қўшимча киритиш таклиф этилади: “Т