ADABIY MATN TAHLILIDA NEYROPEDAGOGIKA BILAN UZVIY ALOQADORLIK

Аннотация

в данной статье проанализированы методологические основы интеграции нейропедагогики и литературной грамотности. Автор обосновал, что сочетание этих двух направлений в образовании эффективно активизирует процессы познания, ощущения и создания смысла в сознании человека. Когнитивные и аффективные нейровосприятия нейропедагогики описываются в связи с такими процессами, как эмоциональное и логическое восприятие литературного текста, формирование личностных установок. Ключевые слова: нейропедагогика, литературная грамотность, когнитивное нейропонимание, аффективное восприятие, личностный смысл, нейропсихология, интегрированное обучение, сенсомоторная активность, художественное восприятие, речевая деятельность, нейрофлексивный подход, методология обучения. Annotation: this article analyzes the methodological foundations of the integration of neuropedagogy and literary literacy. The author reasoned that the harmony of these two directions in education effectively activates the processes of cognition, perception and meaning- making in the human mind. Cognitive and affective neuroimaging of neuropedagogy has been described as linked to processes such as emotional and logical perception of literary text, formation of personal attitudes. Keywords: neuropedagogy, literary literacy, cognitive neurodevelopment, affective perception, personal meaning, neuropsychology, integrated education, sensomotor activity, artistic perception, speech activity, neuroflexive approach, educational methodology. Neyropedagogika va adabiy savodxonlik ta’limning turli sohalariga mansub bo‘lsa-da, ular spesifik aspektda tahlil etilganda, o‘zaro chambarchas bog‘liq ekanligi ko‘zga tashlanadi. Ikkalasi ham shaxsning bilish faoliyati, tafakkur qobiliyati, til va matn bilan ishlash, ma’no anglash, hissiy va ijtimoiy tajribalarini shakllantirishga qaratilgan. Shu jihatdan, ushbu ikki tushunchani metodologik nuqtai nazardan qiyosiy tahlil qilish, ularning ta’limdagi vazifalari, metodologik pozisiyasi va ilmiy negizlarini solishtirgan holda umumiy nuqtalarini va integratsiya imkoniyatlarini aniqlash muhim hisoblanadi. Eslash jarayoni badiiy matndagi voqealar zanjiri, qahramonlar xarakterlari, simvollar va g‘oyalarni idrok etish va ularni qayta eshitish qobiliyati orqali amalga oshadi. Mustahkam eslash 51 uchun esa ma’lumotlarni hissiy ravishda qabul qilish muhim hisoblanadi. Chunki hissiy ta’sir miyadagi uzoq muddatli xotira shakllanishiga yordam beradi. Adabiy asarlarni o‘qishdagi empatiya, qahramonning holatiga hamdardlik tuyg‘usi, voqealarga shaxsan daxldorlik hissi hissiy idrokni uyg‘otadi. Bu esa o‘quvchining adabiy matnga nisbatan chuqurroq munosabat shakllantirishiga va undan ma’no chiqarishiga sabab bo‘ladi. Bu jarayonlarning neyrobiologik asoslarini tadqiq qilgan AQSHlik olim Merienn Vulfning ta’kidlashicha: “O‘qish – tabiiy jarayon emas... u bir necha neyron tizimlarining uyg‘un ishlashini talab qiladi, shundagina matnni erkin tushunish va unga javob qaytarish mumkin bo‘ladi.”. [1; 18] Ya’ni o‘qish insonga tug‘ma emas, o‘rganiladigan jarayon bo‘lib, unda miyadagi bir necha turli neyron tizimlar birgalikda ishlashni o‘rganishi lozim. Bu so‘zlar adabiy matnni tushunish va unga munosabat bildirishda inson miyasi qanday darajada faol ekanini ko‘rsatadi. Shu bois, adabiy savodxonlikni shakllantirishda miya faoliyati, eslash jarayoni, ma’no anglash va hissiy idrokni inobatga olgan holda neyropedagogik yondashuvlarni qo‘llash, o‘quvchilarda ma’naviy ong va estetik didni samarali shakllantirishda asosiy shartlardan biri hisoblanadi. Bu nafaqat bilim berish, balki ma’no yaratish, shaxsiy his qilish va badiiy idrokni tarbiyalashga xizmat qiladi. Fransuz neyrobiologi Jan-Pyer Shanjyo o‘zining “neyrobadiiy qabul” nazariyasida shunday ta’kidlaydi: “Hissiyot, tafakkur va sensomotor faollik miyada bir-biridan ajralgan jarayonlar emas – ular real vaqtda o‘zaro ta’sirlashadi va biz dunyo hamda matnlarga bergan ma’noni birgalikda shakllantiradi.”. [2; 142] Ya’ni his, aql va sensomotor faollik miyada yakka-yakka jarayon sifatida emas, balki o‘zaro ta’sirchan va uyg‘un holda ishlab, inson hayoti va adabiy matnlarga nisbatan ma’no yaratishiga xizmat qiladi. Adabiy savodxonlikda bu — murakkab badiiy matnlarni bosqichma-bosqich o‘rganish, tahlil qilish, izohlash va ular orqali fikr bildirish ko‘nikmasini yaratish orqali amalga oshadi. Tajriba va mashqlar orqali o‘quvchi matnni anglashda tobora faol va mustaqil sub’yektiga aylanadi. Bu fikrlarni olimlardan biri N.V.Lazarev shunday tarzda umumlashtiradi: “Agar ta’lim miya faoliyatining tabiiy ritmlari, shaxsiy ehtiyojlari va bilish qobiliyatlariga muvofiq tashkil etilsa, bu o‘quvchida uzoq muddatli, teran, idrok qilingan bilimlarni shakllantiradi”. [3; 87] Neyrofleksiv yondashuvda o‘quvchida “o‘zi o‘qigan matnga nisbatan shaxsan fikr bildirishga qodir manba” sifatidagi holat shakllanadi. Miyadagi o‘zlashtirish jarayonlari ham aynan ana shunday shaxsiy fikrlash va emosional ishtirok orqali mustahkamlanadi. Bu haqda