FILM ADAPTATSIYASINING LINGVOPOETIK XUSUSIYATLARI: TOLKIEN ASARLARI MISOLIDA

Аннотация

Ushbu maqola J.R.R. Tolkien asarlarining film adaptatsiyalaridagi lingvopoetik xususiyatlarini, xususan, Piter Jekson tomonidan suratga olingan “Uzuklar hukmdori” va “Hobbit” trilogiyalarini tahlil qiladi. Tolkien ijodida filologik asos, boy poetik tuzilmalar va yaratilgan tillar muhim o‘rin tutadi. Tadqiqot ushbu xususiyatlarning kino adaptatsiyasida qanday o‘zgarganini, yo‘qolganini yoki yangi shaklda namoyon bo‘lganini ko‘rib chiqadi. Adaptatsiya nazariyasi, stilistik tahlil va tanlangan dialoglari bilan yaqindan tanishish asosida film til yo‘qotishlarini qanday qoplagani va poetik ohangni qanday saqlab qolganini yoritadi. Kalit so‘zlar: Tolkien, adaptatsiya, lingvistika, poeziya, kino. 1. Kirish Adaptatsiya tadqiqotlarida odatda matnga sodiqlik va yangi media talablari o‘rtasidagi muvozanat muhokama qilinadi (Hutcheon, 2006). Tolkien ijodi esa o‘zining lingvistik ixtirolari va poetik uslubiyati bilan bevosita bog‘liq bo‘lgani sababli bu masala yanada murakkablashadi. U yaratgan elf tillari, she’r va qo‘shiqlarni matnga singdirishi hamda so‘zlashuv uslubini puxta nazorat qilishi uning matnlarini oddiy hikoyadan tashqariga olib chiqib, mif va tilni uyg‘unlashtiradi (Shippey, 2005). “Uzuklar hukmdori” (2001–2003) va “Hobbit” (2012–2014) filmlari bunday adabiy materialning kinoga moslashishini o‘rganish uchun boy tadqiqot manbai hisoblanadi. Ushbu maqola adaptatsiyaning lingvopoetik jihatlarini tahlil qiladi va quyidagi savollarga javob izlaydi: Tolkienning poetik va lingvistik xususiyatlari filmga qanday o‘tkazilgan? Matndagi she’riy ohangning yo‘qolishini qanday kompensatsiya qilish mumkin? 2. Metodologiya Ushbu tadqiqot sifatli qiyosiy tahlil uslubidan foydalanadi: Tolkien romanlari va ularning kinodagi ekvivalentlari qiyoslanadi. Namuna sifatida quyidagilar tanlandi: (1) elf tillaridagi dialoglar, (2) poetik qo‘shiqlar va she’rlar, (3) qahramonlarning baland uslubdagi nutqlari. Ushbu holatlar adaptatsiya nazariyasi (Hutcheon, 2006; Stam, 2000) va stilistika nuqtayi nazaridan o‘rganildi. Tolkien tiliga oid ikkilamchi ilmiy manbalar (Fimi, 2010; Drout, 2007) muhokamaga asos bo‘ldi. E’tibor nafaqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri qiyoslash, balki funksional ekvivalentlikka qaratildi, ya’ni film poetik elementlarni qanday almashtirishi yoki o‘zgartirishi tahlil qilindi. 3. Asosiy qism Tolkienning filolog sifatidagi tajribasi Quenya va Sindarin kabi tillarni yaratishga olib keldi. Ularning fonologiyasi, morfologiyasi va etimologiyasi elflar va boshqa xalqlar madaniy o‘zligini shakllantirdi (Fimi, 2010). Romanlarda tarjima qilinmagan iboralar va qo‘shiqlar tez- tez uchraydi, bu esa “ikkinchi darajali dunyo haqiqati” ni yaratadi (Tolkien, 1947/2008).Filmlarda esa bunday til elementlari qisqartirilgan bo‘lsa-da, ehtiyotkorlik bilan saqlab qolingan. Elf salomlashuvlari, jangovar hayqiriqlar va marosimdagi qo‘shiqlar madaniy autentiklik belgisi sifatida ishlaydi. Yagona Uzukdagi qora tildagi yozuvning fonetik ijrosi — 44 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo bo‘g‘iz tovushlari bilan ifodalangan — Tolkienning tovushni axloqiy kuch sifatida ko‘rsatish niyatini aks ettiradi. Adaptatsiyadagi eng katta qiyinchiliklardan biri — Tolkienning she’rlari. Uning romanlarida 60 dan ortiq she’r mavjud bo‘lib, ular hobbitlarning yurish qo‘shiqlaridan tortib elflarning motam qo‘shiqlarigacha bo‘ladi (Drout, 2007). Ular ritm, kayfiyat va madaniy ohangni ta’minlaydi, biroq voqealar rivojini sekinlashtiradi. Filmlarda bunday she’rlarning ko‘pchiligi qisqartirilgan, biroq Aragornning taxtga o‘tirish qo‘shig‘i va Galadriel xalqining Gendalf uchun aytgan motami kabi ayrimlari qoldirilgan. Asosiy o‘rinni esa Xovard Shorning musiqiy saundtreki egallaydi. Uning leitmotivlari matndagi she’riy ritmni musiqaga aylantiradi. Shunday qilib, poetik ovoz matndan kinematografik musiqaga ko‘chadi. Tolkien qahramonlari turlicha uslubda gapiradi: hobbitlar — sodda, samimiy, elflar — qadimiy, balandparvoz, Teoden kabi hukmdorlar esa epik ohangda. Bu farqlanish romanlarning poetik material sifatida shakllanishida muhim rol o‘ynaydi (Shippey, 2005). Piter Jekson adaptatsiyasi bu qatlamni saqlab qoladi, lekin arxaik sintaksisni soddalashtiradi. Masalan, Teodenning jangoldi nutqlari hanuz Shekspir uslubidagi og‘irlikka ega, ammo grammatik jihatdan yengillashtirilgan. Bu jarayon poetik yuksaklikni saqlash va zamonaviy tomoshabinga tushunarli qilish o‘rtasida muvozanatni ta’minlaydi. Matndan vizual shaklga o‘tishda yo‘qotishlar muqarrar — xususan, she’r va lingvistik o‘yinlarning kamayishi. Ammo film boshqa vositalar bilan buning o’rnini qoplaydi: sahna bezagi (mise-en-scène), tovush dizayni va ayniqsa musiqa. Tolkienning poetik ruhini vizual va eshitiladigan estetika orqali singdirib, film kino san’atiga mos yangi poetik til yaratadi. 4. Xulosa Tolkien asarlarining lingvopoetik xususiyatlari filmga bevosita o‘tkazilishi qiyin. Shunga qaramay, rejissor Piter Jekson adaptatsiyalari kinoning lingvistik san’atni qanday qayta talqin qilishini