Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ПОРА БЕРИШ ЖИНОЯТИНИНГ КРИМИНАЛИСТИК ТАВСИФИ
Нуриддинов Жамолиддинхон Азмиддин ўғли
Современная наука и исследования · 4 · 2025
Аннотация
The article examines the forensic characteristics of the crime of bribery from both theoretical and practical perspectives. It analyzes the traces of the crime (material and ideal), common schemes of commission, the offender’s motives, and influencing social factors. Based on court practice and scholarly opinions, the study highlights the social danger of bribery, its latent nature, and the difficulties faced during investigation. Special emphasis is placed on the importance of material and electronic evidence, the role of intermediaries, and the professional competence of investigators. The findings demonstrate the necessity of applying comprehensive forensic methods in detecting and preventing bribery offenses. Keywords: bribery, forensic characteristics, material traces, ideal traces, intermediary, investigation, social danger, electronic evidence, court practice, corruption. 3 18 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ КИРИШ Криминалистика назариясида ҳар қандай жиноят тури унинг ўзига хос излари, содир этиш схемалари ва далиллари орқали тавсифланади. Пора бериш жинояти ҳам бу қонуниятдан мустасно эмас. Унинг криминалистик тавсифи жиноят жараёнида намоён бўладиган излар, шахсларнинг ҳаракат мотивлари ва психологик ҳолатлари, шунингдек, уни тергов қилишда ўзига хос бўлган усуллардан иборатдир. Пора бериш жинояти, аввало, икки томон – пора берувчи ва пора олувчининг ўзаро алоқаси орқали амалга оширилади. Шу боисдан, бу жиноятнинг излари одатда икки гуруҳда кўринади: моддий излар ва идеал излар. Моддий излар — пул маблағлари, қимматбаҳо буюмлар, ҳужжатлар, банк ўтказмалари ёки мулкий шаклда берилган нарсалар кўринишида бўлади. Идеал излар эса иштирокчиларнинг ўзаро суҳбатлари, телефон ёки интернет орқали мулоқотлари, учрашув вақтидаги психологик ҳолати ва ҳаракатларида акс этади. Бу турдаги жиноятни содир этиш схемалари ҳам муайян умумийликка эга. Масалан, пора кўпинча воситачилар орқали берилади, айрим ҳолларда эса тўғридан-тўғри амалга оширилади. Шунингдек, пора бериш ёлғон ҳужжатлар тайёрлаш, хизмат вазифасидан суиистеъмол қилиш ёки давлат органлари ходимларига ноқонуний таъсир ўтказиш билан чамбарчас боғлиқ ҳолда содир этилиши мумкин. Профессор Ш.М. Йўлдошевнинг таъкидлашича, “пора бериш жинояти қонунийлик принципига бевосита зарба берувчи омил сифатида фақат мансабдор шахснинг ҳалоллигини бузиб қолмай, балки фуқароларнинг давлатга бўлган ишончини йўқотади”. Бу фикр пора бериш жиноятининг наfaqat шахсий манфаатга қаратилган ҳуқуқбузарлик, балки жамият учун кенг қамровли оқибатларга эга ижтимоий хавфли ҳаракат эканини кўрсатади. Чунки пора бериш давлат бошқарувининг асосий устуни — қонунийлик ва адолат принципига путур етказади. Агар мансабдор шахс пора эвазига қарор қабул қилаётган бўлса, адолат мезонлари йўқолади, давлат аппаратининг ишончлилиги ва самарадорлиги пасаяди. Бу эса фуқаролар орасида ҳуқуқий нигилизм, яъни “қонун ишламайди” деган қарашларни кучайтиради. AСОСИЙ ҚИСМ Шу нуқтаи назардан, пора беришнинг криминалистик тавсифи унинг ижтимоий хавф даражаси билан чамбарчас боғлиқдир. Жиноятнинг излари, уни содир этиш схемалари ёки далилларини ўрганиш тергов учун муҳим бўлса-да, унинг ортидаги ижтимоий хавфни англаш давлат сиёсати учун ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Пора бериш оддий “икки шахс ўртасидаги ноқонуний келишув” эмас, балки бутун тизимнинг қонунийлигини бузувчи омил сифатида намоён бўлади. Жиноят амалиёти кўрсатишича, пора бериш жараёнида қоладиган излар кўп ҳолларда билвосита шаклда бўлади. Масалан, 2021 йилда Тошкент шаҳар суди томонидан кўрилган ишда тадбиркор шахс мансабдорга 5000 АҚШ доллари миқдорида пора берган ҳолатида ушланган. 3 19 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Терговда асосий далил сифатида қўлга олиш жараёнида қайд этилган аудио-видео ёзувлар ва пул купюраларида топилган бармоқ излари хизмат қилган1. Бу ҳолат пора бериш жиноятида моддий излардан ташқари техник воситалар орқали қайд этилган далиллар қанчалик муҳимлигини кўрсатади. Профессор Р.Қ. Ражабов “пора беришнинг энг хавфли жиҳати унинг икки ёқлама келишувга асосланганидадир. Бу келишувда ҳар икки шахс – ҳам пора берувчи, ҳам пора олувчи ўз манфаатларини ҳимоя қилади ва бу ҳолатни исботлаш учун далил топиш қийинлашади”2, – деб таъкидлайди. Шу сабабли, пора бериш жиноятининг криминалистик тавсифи кўп ҳолларда яширин ҳаракатларни, воситачи орқали амалга оширилган схемаларни ва икки томоннинг ҳам узвий ҳамкорлигини ўз ичига олади. Амалий ҳолат сифатида 2019 йилда Самарқанд вилоятида тергов қилинган ишни кўрсатиш мумкин. Унда фуқаро давлат хизматчисининг ёрдамида тендер ғолиби бўлиш мақсадида пора бермоқчи бўлган. Жиноятчи тўғридан-тўғри мансабдорга мурожаат қилмаган, балки унинг ишончли воситачиси орқали пулни топширган. Суд жараёнида воситачининг кўрсатмалари ва пул топшириш жараёнида қайд этилган телефон ёзишмалари ҳал қилувчи аҳам
Доказательный фрагмент
«The article examines the forensic characteristics of the crime of bribery from both theoretical and practical perspectives.»
Образец извлечения
Демо-превьюThe article examines the forensic characteristics of the crime of bribery from both theoretical and practical perspectives. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- bribery, forensic characteristics, material traces, ideal traces, intermediary, моддий излар, коррупция., тергов, суд амалиёти, ижтимоий хавф, криминалистик тавсиф, идеал излар, пора бериш, электрон далиллар, воситачи
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025