Использование искусственного интеллекта в сохранении научного наследия: систематизация и цифровой анализ архивов физико-технического института

Аннотация

This article analyzes the possibilities of artificial intelligence technologies in digitization, systematization and analysis of scientific and historical heritage. Using the example of archival materials from the Institute of Physics and Technology, the methodology and software tools of the digital platform created on the basis of practical experience are considered. The article analyzes such areas as digitization of archival documents using OCR technologies, semantic analysis, automatic classification and graphing of scientific knowledge. Keywords: Institute of Physics and Technology, artificial intelligence, scientific heritage, digitization, archival science, text recognition, semantic analysis, knowledge graph. Kirish. Ilmiy meros jamiyat taraqqiyotining ajralmas qismi bo‘lib, u o‘z ichiga fundamental ilmiy g‘oyalar, tadqiqot natijalari, texnik chizmalar, eksperiment protokollari va boshqa qimmatli axborot manbalarini oladi. Ushbu merosni to‘liq saqlab qolish va undan kelajak avlodlar foydalanishini ta’minlash, ayniqsa raqamli texnologiyalar asrida, dolzarb muammolardan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Fizika-texnika instituti (FTI) arxivlarida 1950-yillardan boshlab to hozirgi kungacha bo‘lgan turli fan sohalariga oid ko‘plab hujjatlar mavjud. Ammo bu hujjatlarning katta qismi hali to‘liq tizimlashtirilmagan va raqamlashtirilmagan, ommaviy foydalanish uchun ochiq emas. Shu sababli, zamonaviy texnologiyalar, xususan, sun’iy intellekt (SI) vositalari yordamida bu arxivni raqamlashtirish, tizimlashtirish va ilmiy tahlil qilish masalasi o‘ta dolzarbdir. Sun’iy intellekt texnologiyalari hozirgi kunda ko‘plab sohalarda qo‘llanilmoqda. Arxivshunoslik va ilmiy merosni saqlash va boshqarish sohasida SI texnologiyalarining ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: 1.Ma’lumotlarni avtomatik qayta ishlash: Arxivshunoslik sohasida millionlab hujjatlar, kitoblar, maqolalar va boshqa yozma manbalar mavjud. Bu manbalarni qo‘lda o‘rganish, tartiblash va tahlil qilish inson resurslari va vaqt jihatidan nihoyatda murakkab va samarasiz jarayon bo‘lishi mumkin. SI yordamida bu jarayon quyidagicha soddalashtiriladi:  Matnlarni avtomatik tasniflash: Hujjatlar mavzular, mualliflar yoki davrlar bo‘yicha avtomatik ajratiladi.  OCR (Optical Character Recognition): Raqamlashtirilgan skanerlangan hujjatlardagi matnni aniqlab, qidiruvga yaroqli holga keltiradi.  Tilga oid tahlil: SI matnni semantik tahlil qiladi — ya’ni, so‘zlarning ma’nosi va kontekstini tushunadi, tarjima qiladi yoki tilshunoslik jihatidan tahlil qiladi.  Avtomatik annotatsiya va indeksatsiya: Hujjatlarning qisqacha mazmunini chiqaradi va ularni tegishli indekslarga bog‘laydi. Bu jarayonlar arxivchilar va tadqiqotchilarning yukini ancha yengillashtirib, vaqtni tejaydi va xatoliklar ehtimolini kamaytiradi. 2.Noyob axborotlarni aniqlash: SI yordamida hujjatlar orasida yashirin bog‘liqliklar va ilmiy yutuqlar aniqlanishi mumkin. Sun’iy intellekt bu kabi axborotlarni aniqlashda katta yordam beradi: 127 Современные проблемы интеллектуальных систем. Республиканская научно-практическая конференция. Джизак, 18-19 апреля 2025 г.  Yashirin bog‘liqliklarni aniqlash: Masalan, turli davrlarda yashagan olimlarning ishlari orasida g‘oyaviy yoki metodologik o‘xshashliklar bo‘lishi mumkin. SI bu o‘xshashliklarni aniqlab, ilmiy rivojlanish zanjirini ko‘rsatib bera oladi.  Plagiat va matn o‘xshashligini aniqlash: Tarixiy matnlar orasida o‘xshash jumla yoki fikrlar mavjudligini aniqlash orqali ilmiy halollikni tekshirish mumkin.  Muhim leksik birliklar va tendensiyalarni ajratib ko‘rsatish: SI matnlardagi kalit so‘zlar, g‘oyalar yoki mavzular tez-tez tilga olinayotganini aniqlab, yangi ilmiy trendlar yoki tarixiy g‘oyalarni yoritib bera oladi. Bu ilmiy merosni chuqurroq tahlil qilish va unga yangicha yondashuvlar yaratishda muhim vosita hisoblanadi. 3.Ilmiy bilimlar tarmog‘ini yaratish: Bugungi kunda SI texnologiyalari ilmiy bilimlarni vizual tarmoq shaklida ko‘rsatish imkonini beradi, bu esa ilmiy aloqalarni yanada ravshan ko‘rishga yordam beradi:  Mualliflar va ularning ishlari o‘rtasidagi bog‘lanish: Bir muallifning boshqa mualliflar bilan hamkorligi, iqtiboslar va ta’sir doiralari aniqlanadi.  Mavzulararo aloqalar: Masalan, bir tarixiy mavzu bilan bog‘liq turli fan yo‘nalishlaridagi tadqiqotlar (lingvistika, falsafa, sotsiologiya) qanday kesishishini ko‘rsatish mumkin.  Ilmiy rivojlanish yo‘nalishlari: Vaqt o‘tishi bilan qaysi g‘oyalar qanday evolyutsiyalanganini grafik tarmoq orqali kuzatish mumkin.  Vizual tahlil vositalari: Grafik interfeyslar yordamida tadqiqotchilar murakkab ilmiy ma’lumotlar bazasida oson yo‘nalish topishlari mumkin. Bu tarmoq modellar tadqiqotchi va arxivchilar uchun yangi bilimlar yaratish, mavjud bilimlar orasidagi bog‘liqlikni tushunish va strategik qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Sun’iy intellekt texnologiyalari arxivshunoslik va ilmiy merosni saqlash hamda boshqarishda ish unumdorligini oshiradi, axborotni ch