Роль цифровых технологий и искусственного интеллекта в науке и промышленности

Аннотация

This article analyzes the role of digital technologies and artificial intelligence in modern society, especially their application in science, education, and industry. The paper highlights practical uses of AI technologies, their impact on human activity, efficiency, and development prospects. Key words: digital technologies, artificial intelligence, science, education, industry, automation. Kirish. Raqamli texnologiyalar va sunʼiy intellekt (SI) so‘nggi yillarda jamiyat hayotining deyarli barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Bu jarayon axborot texnologiyalarining tez rivojlanishi va ma’lumotlarga ishlov berish quvvatining oshishi bilan izohlanadi. Tarixan qaralganda, raqamli texnologiyalarning dastlabki bosqichi kompyuterlarning ommalashuvi bilan bog‘liq bo‘lsa, keyingi bosqichda sunʼiy intellekt asosidagi tizimlar paydo bo‘lib, inson faoliyatini 64 Современные проблемы интеллектуальных систем. Республиканская научно-практическая конференция. Джизак, 18-19 апреля 2025 г. tubdan o‘zgartirib yubordi. Bugungi kunda esa SI yordamida avtomatlashtirish, tahlil qilish, qaror qabul qilish kabi murakkab jarayonlar soddalashmoqda va tezlashmoqda. Raqamli texnologiyalar va SI haqida umumiy tushuncha Raqamli transformatsiya - bu texnologiyalar yordamida barcha sohalarni zamonaviylashtirish jarayonidir. Sunʼiy intellekt esa inson aql-idrokiga xos vazifalarni bajaruvchi dasturiy tizimlar to‘plamidir. SI bir necha asosiy turlarga ega: tor sunʼiy intellekt (ANI), umumiy sunʼiy intellekt (AGI) va superintellekt (ASI). Hozirda amalda qo‘llanilayotgan tizimlar asosan tor SI hisoblanadi. Asosiy texnologiyalar sirasiga mashinaviy o‘rganish (machine learning), tabiiy tilni qayta ishlash (NLP), kompyuter ko‘rish (computer vision) va robototexnika kiradi. Bu texnologiyalar SI asosida ishlovchi ko‘plab tizimlarning asosi hisoblanadi. Taʼlim sohasidagi qo‘llanilishi Sunʼiy intellekt texnologiyalari taʼlim sohasida katta imkoniyatlar yaratmoqda. O‘quvchilar individual tarzda bilim olish imkoniga ega bo‘lib, bu adaptiv o‘quv dasturlari orqali amalga oshirilmoqda. Onlayn baholash tizimlari o‘quvchilarning bilim darajasini aniq o‘lchash imkonini beradi. Shuningdek, virtual murabbiylar (chatbotlar) o‘quvchilarga doimiy yordam ko‘rsatadi. SI asosidagi tizimlar yordamida taʼlim jarayonining samaradorligi oshadi. Learning Analytics texnologiyasi esa o‘quvchilar faoliyatini tahlil qilish, ularning zaif tomonlarini aniqlash va tegishli tavsiyalar berishga xizmat qiladi. Fan sohasidagi qo‘llanilishi Fan va ilmiy izlanishlarda SI texnologiyalari keng qo‘llanilmoqda. Maʼlumotlarni qayta ishlash, statistik tahlil, modellashtirish kabi jarayonlarda SI yordamida ilmiy tadqiqotlar ancha samarali amalga oshirilmoqda. Sunʼiy intellekt eksperimentlar natijalarini tezda tahlil qilish va prognozlash imkonini beradi. Ayrim laboratoriyalarda avtomatlashtirilgan tajribalar olib borilmoqda. Big Data va SI kombinatsiyasi esa ilmiy kashfiyotlar tezligini oshirmoqda. Sanoatdagi qo‘llanilishi Sanoatda SI yordamida ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, texnik xizmat ko‘rsatishni avtomatlashtirish va samaradorlikni oshirish mumkin. Misol uchun, raqamli egizaklar (Digital Twins) texnologiyasi yordamida ishlab chiqarish uskunalarining holati real vaqtda nazorat qilinadi. Predictive maintenance texnologiyasi esa uskuna nosozligini oldindan aniqlab, uni to‘g‘rilashga imkon beradi. IoT (Internet of Things) qurilmalari va robototexnika sanoatda avtomatlashtirish darajasini oshirib, inson mehnatini yengillashtirmoqda. Raqamli transformatsiyaning ijtimoiy ta’siri Raqamli texnologiyalar va SI ish o‘rinlari va kasb turlarining o‘zgarishiga olib kelmoqda. Endi ko‘proq raqamli savodxonlik, tahliliy fikrlash va dasturlash kabi ko‘nikmalar talab etiladi. Shu bilan birga, axborot xavfsizligi, shaxsiy ma’lumotlar muhofazasi va etik muammolar dolzarb bo‘lib bormoqda.SI qaror qabul qilish jarayonida ishtirok etganda, uning obyektivligi, shaffofligi va adolatliligi muhim omillar hisoblanadi. O‘zbekiston kontekstida raqamli texnologiyalar va SI rivoji O‘zbekistonda "Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida raqamli texnologiyalar va SI jadal rivojlanmoqda. Oliy taʼlim muassasalarida SI yo‘nalishlari bo‘yicha mutaxassislar tayyorlanmoqda. Raqamli iqtisodiyot, elektron hukumat, onlayn xizmatlar SI texnologiyalariga asoslanmoqda. Masalan, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, INHA universiteti kabi oliy o‘quv yurtlarida raqamli sohalarda ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Sanoat korxonalarida robotlashtirilgan ishlab chiqarish liniyalari joriy etilmoqda. Xulosa. Raqamli texnologiyalar va sunʼiy intellekt zamonaviy jamiyatda ilm-fan, taʼlim va sanoatning ajralmas qismiga aylanmoqda. Ularning to‘g‘ri va samarali qo‘llanilishi nafaqat texnologik taraqqiyotni, balki inson salohiyatining yanada kengroq ochilishini taʼminlaydi. O‘zbekiston uchun bu sohalar innovatsion taraqqiyotning kalitidir. 65 Современные проблемы интеллектуальных систем. Республиканска