KONFLIKTOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA “UMUMIY PEDAGOGIKA” FANINI O’QITISH ORQALI PEDAGOGIK VAZIYATLARNI BOSHQARISH.

Аннотация

Ushbu maqolada “Umumiy pedagogika” fanini o‘qitishda konfliktologik yondashuvdan foydalanishning nazariy va amaliy asoslari tahlil qilinadi. Pedagogik jarayonda yuzaga keladigan konfliktli vaziyatlarni aniqlash, ularni to‘g‘ri baholash va samarali boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirishda mazkur yondashuvning o‘rni yoritiladi. Shuningdek, o‘quv jarayonida interfaol metodlar, keys-stadi, rolli o‘yinlar va muammoli vaziyatlarni modellashtirish orqali bo‘lajak o‘qituvchilarning konfliktlarni boshqarish kompetensiyalari rivojlantirish mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: Konfliktologik yondashuv, umumiy pedagogika, pedagogik konflikt, vaziyatlarni boshqarish, bo‘lajak o‘qituvchi, kompetensiya, interfaol metodlar, kommunikativ ko‘nikma, keys-stadi, mediatsiya. Ta’lim jarayonida pedagogik vaziyatlarni boshqarish — o‘qituvchining kasbiy faoliyatidagi eng muhim ko‘nikmalardan biridir. “Umumiy pedagogika” fanini o‘qitishda konfliktologik yondashuvdan foydalanish, bo‘lajak o‘qituvchilarni kelgusidagi faoliyatida yuzaga keladigan turli xil konfliktlarni tahlil qilish, ularning sabab va oqibatlarini aniqlash hamda optimal yechimlarni ishlab chiqish imkonini beradi. Bu yondashuv nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy kompetensiyalarni ham shakllantiradi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston ta’lim tizimida pedagogik jarayonning sifatini oshirish, o‘qituvchilarning psixologik tayyorgarligini mustahkamlash va ta’lim muhitida sog‘lom iqlim yaratish bo‘yicha ko‘plab islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu jarayonda konfliktologiya bilimlarini pedagogika faniga integratsiya qilish dolzarb masalaga aylanmoqda. Konfliktologik yondashuv pedagogikada konfliktlarni nafaqat muammo sifatida ko’rishni, balki ularni rivojlanish va o’qitish imkoniyati sifatida baholashni taklif etadi. “Umumiy pedagogika” fanida bu yondashuvni qo’llash orqali talabalar (bo’lajak o’qituvchilar) real hayotdagi pedagogik vaziyatlarni samarali boshqarish ko’nikmalariga ega bo’ladilar. Quyida bu jarayonni batafsil yoritib beraman, har bir jihatni nazariy asoslar, amaliy usullar va misollar bilan tushuntirib o’taman. Ushbu yondashuv konfliktologiya nazariyasi (masalan, R. 5 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Fisher va U. Uryning “Muzokaralar san’ati” kitobidagi tamoyillar) va pedagogika tamoyillariga asoslanadi. Konfliktlarni Tahlil Qilish va Tushunish Konfliktologik yondashuvning asosiy bosqichi – konfliktning tabiatini chuqur tushunish. “Umumiy pedagogika” darslarida talabalar konfliktlarning turlarini o’rganadilar: - Shaxslararo konfliktlar: O’qituvchi va o’quvchi o’rtasidagi kelishmovchiliklar, masalan, o’quvchining darsga e’tiborsizligi sababli yuzaga kelgan bahs. - Guruhlararo konfliktlar: Sinf ichidagi guruhlar o’rtasidagi raqobat, masalan, o’quvchilarning loyiha ishida bo’linishi. - Ichki konfliktlar: O’qituvchining o’zida yuzaga keladigan ikkilanmalar, masalan, qat’iy tartibni saqlash yoki o’quvchilarga erkinlik berish o’rtasidagi tanlov. Sabablarni tahlil qilishda talabalar konfliktning tuzilishini (tomonlar, manfaatlar, dinamika) o’rganadilar. Nazariy jihatdan, bu T. Gordonning “O’qituvchi samaradorligi” modeliga asoslanadi, unda konfliktlar emotsional va kognitiv sabablarga bo’linadi. O’qitish usuli: Darslarda diagrammalar va sxemalar yordamida konfliktning bosqichlarini (yuzaga kelish, rivojlanish, hal qilish) ko’rsatish. Talabalar o’z tajribalaridan misollar keltirib, konfliktlarni tahlil qiladilar. Natijada, ular pedagogik vaziyatlarda konfliktni erta aniqlash va oldini olishni o’rganadilar. Amaliy Ko’nikmalarni Rivojlantirish Nazariya amaliyot bilan mustahkamlanishi kerak. “Umumiy pedagogika”da konfliktlarni boshqarish ko’nikmalarini rivojlantirish uchun quyidagi usullardan foydalaniladi: - Rolli o’yinlar (role-playing): Talabalar guruhlarga bo’linib, haqiqiy vaziyatlarni sahnalashtiradilar. Masalan, bir talaba o’qituvchi rolida, ikkinchisi – tartibsiz o’quvchi rolida. O’yin oxirida guruh muhokama qiladi: qaysi strategiya samarali bo’ldi (masalan, faol tinglash yoki savollar berish). - Keyslarni tahlil qilish (case study): Haqiqiy pedagogik holatlarga asoslangan keyslarni ko’rib chiqish. Masalan, “O’quvchi darsda mobil telefonidan foydalanmoqda” vaziyatini tahlil qilishda talabalar sabablarni (motivatsiya kamligi, dars qiziqmasligi) aniqlaydi va hal qilish yo’llarini taklif qiladi (telefonni o’yin elementiga aylantirish). 6 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference - Simulyatsiyalar: Kompyuter dasturlari yoki virtual realite orqali sinf vaziyatlarini modellashtirish, bu orqali talabalar xatolarni xavfsiz sharoitda sinab ko’radilar. Konstruktiv Yondashuvni O’rgatis Konfliktologiya konfliktni “yut-yut” (win-win) tamoyili asosida hal qilishni taklif etadi, ya’ni har ikki tomon ham g’alaba qozonishi kerak. “Umumiy pedagogika”da bu quyidagicha o’rgatilad