KREDIT SHARTNOMALARINING SUDLOVLILIGI

Аннотация

Kredit shartnomalarning sudlovliligi zamonaviy fuqarolik huquqi va sud amaliyotining dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Banklar va boshqa kredit tashkilotlari hamda jismoniy va yuridik shaxslar o‘rtasida tuziladigan kredit shartnomalari, ularning shartlari, bajarilmasligi yoki noto‘g‘ri bajarilishi oqibatida yuzaga keladigan nizolar ko‘plab sud ishlarining asosini tashkil etadi. Ushbu tezisda kredit shartnomalarining huquqiy tabiati, sudlovlilik mezonlari, hududiy va predmet bo‘yicha sud yurisdiksiyasi, xalqaro element mavjud bo‘lganda yuzaga keladigan kollizion masalalar hamda amaliyotda uchraydigan muammolar keng tahlil etiladi. Shuningdek, milliy qonunchilik va xalqaro tajriba asosida kredit shartnomalariga oid nizolar bo‘yicha sudlovlilik masalalarini hal qilishning samarali mexanizmlari bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: kredit shartnomasi, sudlovlilik, fuqarolik protsessual huquqi, yurisdiksiya, bank, qarzdor, xalqaro element, kollizion norma, nizolarni hal qilish, arbitraj. Kredit shartnomalari fuqarolik muomalasining eng keng tarqalgan bitimlaridan biridir. Ularning sudlovliligi masalasi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyat kasb etadi, chunki kredit munosabatlarida ishtirok etuvchi tomonlar o‘rtasida nizolar yuzaga kelganda, qaysi sud ushbu ishni ko‘rishi mumkinligini aniqlash birinchi darajali vazifa hisoblanadi. Kredit shartnomasi bo‘yicha yuzaga keladigan da’volar odatda qarzdor tomonidan kredit shartnomasida belgilangan majburiyatlarning buzilishi oqibatida kelib chiqadi. Sudlovlilik masalasi fuqarolik protsessual huquqi normalarida tartibga solinadi va u sudlarning hududiy hamda predmet bo‘yicha vakolatlarini aniqlash imkonini beradi [1]. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksida sudlovlilikning umumiy, alohida va shartli turlari belgilangan bo‘lib, kredit shartnomalari bo‘yicha nizolar odatda umumiy sudlovlilik qoidalariga muvofiq hal etiladi, ammo shartnomada yoki qonunda alohida ko‘rsatma berilgan hollarda bundan istisno qilinishi mumkin [2]. Kredit shartnomasi – bu bir tomon (kredit beruvchi) ikkinchi tomonga (qarzdorga) pul mablag‘larini ma’lum muddatga va shartlarda berishni, qarzdor esa o‘z navbatida belgilangan muddatda foizi bilan qaytarishni o‘z zimmasiga oladigan bitimdir [3]. Ushbu shartnomalar tijorat banklari, mikromoliya tashkilotlari yoki boshqa moliya institutlari tomonidan tuziladi va ular odatda yozma shaklda tuzilishi majburiydir. Shartnoma shartlarida nizolar yuzaga kelganda qaysi sudga murojaat qilish masalasi ko‘rsatilishi mumkin, ammo bunday kelishuv sudlovlilikni belgilashda faqat Fuqarolik protsessual kodeksining talablariga zid bo‘lmagan hollarda amal qiladi [4]. Kredit shartnomalaridagi sudlovlilik masalasini aniqlashda hududiy sudlovlilik asosiy mezonlardan biridir. Odatda da’vo javobgarning yashash joyi yoki yuridik manzili bo‘yicha beriladi. Biroq kredit shartnomalarida taraflar oldindan boshqa sudni tanlash huquqiga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, kredit shartnomasida da’volar kredit beruvchining joylashgan yuridik manzili bo‘yicha ko‘rilishi belgilansa, bu hol sudlar tomonidan odatda haqiqiy deb tan olinadi, agar bunday kelishuv javobgar huquqlarini kamsitmasa [5]. 99 Kredit shartnomalarining sudlovliligi xalqaro elementga ega bo‘lgan hollarda yanada murakkablashadi. Masalan, agar kredit shartnomasi bir davlat hududida tuzilgan bo‘lsa, ammo qarzdor boshqa davlatda yashasa yoki kredit ta’minoti xorijda joylashgan bo‘lsa, kollizion normalar asosida yurisdiksiya aniqlanadi. Bu holatda O‘zbekiston Respublikasi “Xalqaro xususiy huquq to‘g‘risida”gi qonunining 111-moddasi asosida ishni ko‘rish vakolatiga ega sud belgilanadi [6]. Shu bilan birga, xalqaro shartnomalarda ham sudlovlilik masalasi bo‘yicha maxsus qoidalar bo‘lishi mumkin. Amaliyotda uchraydigan muammolar shundan iboratki, ko‘pincha kredit shartnomalarida sudlovlilik shartlari umuman ko‘rsatilmaydi yoki noaniq shaklda beriladi, bu esa sud ishini ko‘rishda ortiqcha vaqt sarflashga olib keladi. Ba’zi hollarda qarzdor sudlovlilik bo‘yicha e’tiroz bildiradi va bu sud tomonidan alohida protsessual masala sifatida ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, kredit shartnomalaridagi sudlovlilik bandlari ba’zan iste’molchi huquqlarini cheklash xarakteriga ega bo‘lishi mumkin, shuning uchun ularni amaldagi iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi qonun talablari asosida ham baholash zarur [7]. Bank amaliyotida, ayniqsa, yirik miqdordagi kreditlar bo‘yicha arbitraj kelishuvlari ham uchraydi. Bunday hollarda tomonlar davlat sudlaridan tashqari arbitraj sudlariga murojaat qilishlari mumkin. Arbitraj bitimlari Fuqarolik protsessual kodeksining 21-moddasi va “Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risida”gi qonun asosida haqiqiy deb topiladi, ammo iste’molchi ishtirok etgan hollarda arbitraj kelishuvlarining qo‘llanilishi cheklangan [8]. Milliy qonunchilikda kredit shartnomalarining sudlovliligi masalasini tartibga solish bo‘yicha qoidalar mavjud bo‘lsa-da, amaliy