ҚАРЗ ОПЕРАЦИЯЛАРИНИНГ ИҚТИСОДИЙ ЎСИШ ВА ИНВЕСТИЦИЯ ФАОЛИЯТИДАГИ РОЛИ

Аннотация

This article discusses the economic essence of loan operations and their classification. Loan operations play an important role in the effective allocation of funds in the financial market, supporting investment processes, and ensuring economic stability. The article analyzes the types of loan operations, their legal framework, economic objectives, and features of their application in both national and international practice. Special attention is also given to assessing the impact of loan operations on economic growth and evaluating their financial risks. Keywords: loan operations, economic essence, classification, financial market, investment, financial risks, economic stability, legal framework. Иқтисодий ўсиш - ҳар қандай мамлакатнинг стратегик мақсадларидан бири бўлиб, уни амалга оширишда молиявий ресурсларнинг етарли даражада жалб этилиши ҳал қилувчи омил ҳисобланади. Қарз операциялари эса иқтисодиётдаги бўш маблағларни инвестиция лойиҳаларига йўналтириш орқали бу мақсадга эришишга хизмат қилади. Мамлакат иқтисодий салоҳиятининг тараққий этиши кўп жиҳатдан ишлаб чиқаришни диверсификациялаш ва бозор мунасабатларини ривожлантиришга боғлиқдир. Иқтисодиётни эркинлаштириш ва 140 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference модернизациялашда бизнес субъектларининг ташқи молиявий ресурсларга эҳтиёжи тобора ортиб бориши ва ундан самарали фойдаланиши бозорда ўз ўрни ва мавқеини сақлаб қолишда асосий омиллардан ҳисобланади. Кредит ва қарзларни олиш баробарида унинг мақсадлилиги ва самараси, бизнес субъектларининг нақадар стратегик қарорлар қабул қилишлари ва фаолиятни тўғри йўлга қўйишда бизнес тили ҳисобланган бухгалтерия ҳисоби ва аудит услубларини жорий этиши ва ундан самарали фойдаланиши ҳар қандай инқирозларнинг олдини олишда асосий илмий ёндашув бўлиб хизмат қилади. Бу эса бизнес субъектларининг бутун молия-кредит механизмини тубдан ўзгартиришни ва доимий такомилаштиришни тақазо этади. Мамлакатимизда сўнги уч йилда олиб борилаётган ижтимоий- иқтисодий ислоҳотлар натижасида барқарор иқтисодий ўсиш суръатларига эришилди «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устивор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси»да белгиланган Давлат дастурининг барча чора- тадбирларини амалга оширишга 37,7 триллион сўм ва 8,3 миллиард АҚШ доллари йўналтириш кўзда тутилган. 2017 - 2021 йилларда 649 та инвестиция лойиҳасини назарда тутувчи тармоқ дастурларини рўёбга чиқариш режалаштирилмоқда ки, мазкур лойиҳаларни амалга оширишда ўз маблағлари ва ташқи манбалардан оладиган кредит ва қарз маблағлари ҳисобидан йўналтирилиши белгилаб берилган. Бунда албатта иқтисодиётнинг асосий молиявий манбаси бўлган банклар томонидан ажратилаётган инвестициявий ва тижорат кредитларининг аҳамияти катта. 2018 йил давомида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларига умумий ажратилган кредитлар 30,6 трлн сўмни ташкил этган, 2017 йилга нисбатан 1,6 баробарга ўсганлигини кўриш мумкин. Биноарин, банклар томонидан умумий ажратилган кредитлар 2018 йилда 167391,0 млрд сўмни, 2017 йилга нисбатан 51,39%га ошганлигини, хусусан қишлоқ хўжалигига 2017 йилга нисбатан 2018 йиа 98,7% (қарийб 2 карра) кўпроқ кредит ажратилган. Умумий ажратилган кредитларни ЯИМга нисбатини ўрганганимизда 2017 йилда 1 сўмлик кредит ресурсига 2,74 сўм ЯИМ, 2018 йил учун эса 2,45 сўм тўғри келмоқда. 2018 йилга нисбатан 0,29 тийинлик камроқ маҳсулот тўғри келиши маълум бўлади. Шу боисдан, ишлаб чиқаришни барқарорлаштириш ва кўтариш, унинг рақобатбардошлигини ва самарадорлигини ошириш эса кўп жиҳатдан қарз капиталининг, айниқса кредит ресурсларидан самарали 141 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference фойдаланишга боғлиқ бўлади. Фермер хўжаликлари қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида асосий субъекти ҳисобланади. Улар ўз фаолиятларини ташкил этишда кредит ва қарз маблағларини жалб этган ҳолда ишлаб чиқариш жараёнларини яхшиламоқда. Кредит ва қарзлар турли молиявий манбалардан, банклар, лизинг компаниялари ва бошқа учунчи шахслардан турли хил шартларда ва муддатларда жалб қилинади. Ташқи молиявий ресусларнинг жалб қилинишидан мақсад асосий воситалар сотиб олиш, лизинга асосида техника олиш, ишлаб чиқариш захираларини тўлғазиш ва бошқа мақсадларда ишлатадилар. Кредитлар асосан капитал айланишининг ишлаб чиқариш босқичида жалб қилинади. Кредит ресурслари зарур ишлаб чиқариш захираларини яратиш учун ҳам, бевосита ишлаб чиқариш харажатларига сарфлаш учун ҳам жалб қилинади. Кредитлар маблағларни ишлаб чиқариш жараёнига оқилона жойлаштиришга ёрдам бериб, уларнинг ҳаракатини тезлаштиради. Замонавий иқтисодий ва молиявий муносабатларнинг жадаллашиши ва корхоналарнинг молиявий ресурсларга эҳтиёжи тобора кучайиб бориши ва корхоналар хўжалик фаолиятларини тезкор диверсификациялаш ва модернизациялаш қилиш жараёнларига дуч келиши ички имкониятлар чегараланганлиги боис ташқи молиявий манбаларга заруратини оширмоқда. Айниқса, банклар ва бошқа қарз берувчи