AFAZIYADA NUTQNI REABILITATSIYA QILISHNING ZAMONAVIY JIHATLARI

Аннотация

Aphasia is a speech disorder caused by brain damage, significantly affecting a patient’s ability to communicate. Modern rehabilitation approaches include neuropsychological methods, speech therapy, computer- assisted interventions, and multimodal strategies. The primary goal is to restore speech, writing, reading, and comprehension skills while improving the patient’s social adaptation. Research shows that early and individualized intervention 106 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference increases treatment effectiveness, and innovative technologies accelerate the recovery process. Key words: rehabilitation, multimodal, virtual, neuroinfection, embolus, perseveration, etiopathogenesis, polymorphic, impressive, phrase, cortical, apraxia, telegraph, global, inertia, expressive, premorbid. Afaziya — markaziy asab tizimi, xususan, miya po‘stlog‘ining nutq markazlari shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan nutq faoliyatining buzilishidir. Ushbu holat nafaqat bemorning og‘zaki muloqot qilish qobiliyatini, balki uning yozma nutqi, o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini ham sezilarli darajada izdan chiqaradi. Afaziya odatda insult, bosh miya jarohatlari, neyroinfeksiyalar yoki o‘sma jarayonlari oqibatida rivojlanadi. So‘nggi yillarda tibbiyot va logopediya sohasida afaziyani reabilitatsiya qilish bo‘yicha yangicha yondashuvlar jadal rivojlanmoqda. An’anaviy logopedik mashg‘ulotlar zamonaviy neyropsixologik texnologiyalar, kompyuter dasturlari, virtual reallik elementlari va multimodal terapiya bilan boyitilmoqda. Bu esa reabilitatsiya jarayonini samaraliroq, individual va tezkor qilish imkonini bermoqda. Mazkur mavzuni o‘rganish afaziya bilan og‘rigan bemorlarning hayot sifatini oshirish, ularning ijtimoiy moslashuvini ta’minlash va sog‘lom jamiyatga qaytarish borasida dolzarb ahamiyat kasb etadi. Afaziya - bu nutq emboli, perseveratsiya, paragraf, paraleksiya, paraafaziya va turli xil ifloslanishlarni o'z ichiga olgan nutq funktsiyasining tizimli buzilishi. "Bolalar va kattalarning turli toifalarida rivojlanish buzilishining etiopatogenezi tobora polimorfik-o'zgaruvchan xarakterga ega bo'lib, har bir alomat turli darajalarda birlamchi maqomga da'vo qilganda va shu bilan disontogenezning tabiati va turini aniqlashda qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi" Afaziya bilan og'rigan bemorlarda nutq buzilishlarini tiklovchi davolash hali ham dolzarb muammo bo'lib qolmoqda va qiyin vazifa bo'lib, nutqni tiklash muddati 2 yildan 6 yilgacha yoki undan ko'proq vaqtni olishi mumkin. Ko'pgina hollarda, nutq funktsiyalari dinamikasi insultning zo'ravonligidan va nutq terapiyasi mashg'ulotlarining boshlanishidan qat'i nazar, ozgina ta'sir qiladi, ba'zi hollarda bemorga muntazam mashg'ulotlar natijasida qisman assimilyatsiya bosqichiga erishishga imkon beradi A. R. Luriya va uning hamkasblari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, nutq jarayonlarini samarali tiklash faqat ilmiy asoslangan usullar asosida mumkin. E. S. Beyn, V. M. Kogan, V. V. Oppel va L. S. Tsvetkovaning asarlarida afaziyada impressiv nutqning buzilishi va nutqni 107 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference tushunishni tiklash qobiliyati haqida muhim ma'lumotlar ishlab chiqilgan, ammo afaziyada nutqning ba'zi patologiyalari kam o'rganilgan. Nutq buzilishi ya`ni afaziya, ayniqsa, miya qon tomiridan, travmatik miya shikastlanishidan keyin bemorlarda uchraydi. Hozirgi vaqtda afaziyalarni tashxislash va davolash tamoyillari juda yaxshi ishlab chiqilgan. Shu bilan birga, zamonaviy davolash va reabilitatsiya texnologiyalarida bemorlarning eng to'liq ijtimoiy integratsiyasi, kasallik oqibatlari bo'lgan odam nafaqat to'liq ishlashi, balki o'zgargan nutq stereotipi tufayli psixologik noqulaylikni boshdan kechirmasligi mumkin bo'lgan aloqa ko'nikmalarini shakllantirish dolzarb bo'lib tuyuladi. Zamonaviy terminologiyada afaziya -bu miyaning mahalliy shikastlanishidan kelib chiqadigan tizimli nutq buzilishi. Hozirgi vaqtda mahalliy afaziologiyada A. F. Luriya tasnifiga rioya qilinadi, unga ko'ra afaziyaning oltita shakli ajratiladi: -efferent motor broka afaziyasi- (frazali nutqning buzilishi); -afferent motor afaziyasi- (artikulyatsion afaziya); - dinamik afaziya- (nutq faolligining etishmasligi); -sensorli akustik-gnostik-Vernike afaziyasi (nutqni tushunishning buzilishi); -akustik-mnestik afaziya (eshitish nutqining buzilishi); - semantik afaziya (murakkab mantiqiy va grammatik tuzilmalarni, predloglarni va boshqalarni tushunishning buzilishi). Afaziyaning barcha shakllarida markaziy nuqson nutqning kommunikativ funktsiyasining buzilishi bo'lib, murakkab holatlarda bemorlarning og'zaki aloqa shakliga to'liq qodir emasligiga olib keladi. Ushbu buzilish nafaqat tashqi aloqa shakllarida, balki ichki nuqsonlarda ham namoyon bo'ladi – insonning o'zi bilan aloqasi buziladi. Afaziya bilan bemorda nutqni tushunish, takrorlash, nomlash, mustaqil nut