ТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА МИКРОКРЕДИТЛАР БЕРИШ ВА УЛАРНИНГ ҲИСОБИНИ ЮРИТИШ ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

This article highlights the processes of issuing microloans in commercial banks and the specific aspects of their accounting. Microloans are an important tool for financing the population and small business entities, playing a significant role in increasing economic activity and creating new jobs. The article analyzes the types of microloans, the conditions for their issuance, mechanisms for ensuring repayment, as well as the procedures for maintaining accounting records and preparing reports on them. In addition, recommendations are provided for improving the accounting and control of microloans based on national and international practices. Keywords: microloan, commercial bank, accounting, financing, small business, repayment mechanism, reporting, financial control. Хар бир инсон хаёти давомида молиявий қийинчиликларга дуч келади. Шунда кимдандир қарз олишга, молиявий қўмакка мухтож бўлади. Ушбу шароитда молиявий қўллаб қувватлашда микроқарзнинг аҳамияти жуда катта. Микроқарз банклар ва микрокредит ташкилотлари томонидан жисмоний шахс бўлган қарз олувчига 50 миллион сўмдан ошмайдиган 44 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference суммада тўловлилик, муддатлилик ва қайтариш шартлари асосида бериладиган пул маблағларидир1. Ўзбекистонда тижорат банклари ва микрокредит ташкилотлари томонидан бериладиган микроқарзга эътибор берадиган бўлсак, унинг максимал суммаси хозирги кунда 50 миллион сўм қилиб белгиланган, дастлаб микроқарз суммаси энг кам иш ҳақининг юз баравари миқдоридан ошмайдиган суммада, кейинчалик базавий ҳисоблаш миқдорининг юз баравари миқдоридан ошмайдиган суммада белгиланган эди. Микроқарзни дастлаб фақат микрокредит ташкилотлари томонидан берилиб келган. Хозирги кунда микроқарз аҳоли ўртасида оммалиш бормоқда ва тижорат банклари томонидан кенг таклиф қилинмоқда. Микроқарз нақд пулда ёки пул ўтказиш йўли билан нақдсиз берилади. Пандемия шароитида микроқарз аҳоли учун янада аҳамиятли эканлигини кўрсатмоқда. Жисмоний шахслар учинчи шахс кафиллиги, ликвидли мол-мулк гарови асосида нақд пулда ёки пул ўтказиш йўли билан ҳам микроқарзлар таклиф қилмоқда. Тижорат банклари томонидан таклиф қилинаётган микроқарзларни бухгалтерия ҳисобида ҳисобга олиш учун ушбу кредит турини ҳисобга олишга ўз таъсирини кўрсатади. Умуман олганда банкларда микроқарзлар ҳисоби банкнинг ҳисоб сиёсати, Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг меъёрий ҳужжатлари асосида ташкил этади. Микроқарзларни ҳисобга олиш учун қуйидаги ҳисобварақлардан фойдаланилади: 12501 Жисмоний шахсларга берилган қисқа муддатли кредитлар, 12503 Жисмоний шахсларга пластик карточкалар орқали берилган қисқа муддатли кредитлар, 14901 Жисмоний шахсларга берилган узоқ муддатли кредитлар, 14913 Жисмоний шахсларга пластик карточкалар орқали берилган узоқ муддатли кредитлар. Микроқарз таъминот асосида берилганда таъминот турига қараб 94501 Гаров сифатида олинган қимматли қоғозлар, 94502 Гаров сифатида олинган мулклар ва мулкий ҳуқуқ(талаб)лар, 94503 Гаров сифатида олинган кафолат ва кафилликлар ҳисобварақларда ҳисобга олинади. Онлайн берилган микроқарзда таъминот бу мижознинг ўртача иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловлар суммаси бўлганлиги учун ушбу ҳисобварақлардан фойдаланилмайди. 1 Ўзбекистон Республикасининг “Микромолиялаш тўғрисида”ги ЎРҚ-50-сон қонуни, 15.09.2006 45 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Онлайн микроқарзни дастлаб ҳисобга олганда банк қарз суммасини мижознинг банк картасига ўтказиб беради: Дебет 12503, 14913 Кредит 23120 Жисмоний шахсларнинг пластик карталарига нақд пулсиз ўтказилиши лозим бўлган бошқа маблағлар бўйича транзит ҳисобварақлар Дебет 23120 Кредит 22617 Пенсионерларнинг пластик карточкалари бўйича мажбуриятлар, 22618 Жисмоний шахсларнинг пластик карточкалари бўйича мажбуриятлар Айрим тижорат банклари мобил иловаларида микроқарзни ҳисобга олишда 22616 Жисмоний шахсларнинг банк ҳисобварақларидаги масофадан туриб хизмат кўрсатиш тизими орқали бошқариладиган маблағлари ҳисобварағидан фойдаланиб келмоқда. Яъни, юқорида келтирилган бухгалтерия ўткамасини бажаришда пул маблағлари авваломбор электрон хамён 22616 ҳисобварағига қабул қилинади, мижоз ўз хохишига кўра ундан пул маблағларини 22617 ёки 22618 ҳисобварағига ўтказиб олиб фойдаланади. Агар микроқарз нақд пулда берилса: Дебет 12501, 14901 Кредит 10101 Айланма кассадаги нақд пуллар, 10111 Амалиёт кассаларидаги нақд пуллар Микроқарз таъминланган бўлса таъминот тури бўйича тегишли бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади. Шу билан бирга микроқарз суммаси мижознинг мажбурияти сифатида балансдан ташқари 91901 Қарздорларнинг қисқа муддатли кредитлар бўйича мажбуриятлари ва 91905 Қарздорларнинг узоқ муддатли кредитлар ва лизинглар бўйича мажбуриятлари ҳисобварағида ҳисобга олиниши лозим. Микроқарзлар банк ва мижоз ўртасида тузилган шартнома асосида, микроқарзни қайтариш графигига биноан қайтарилиб борилади. Микроқарз мижознинг хохишига кўра нақд пулда, нақд пулсиз кўринишда қайтарилади. Бунда тўлов манбаси