MAʼMUN AKADEMIYASI VA BAGʻDOD “BAYT AL-HIKMA”SI: TUZILMA VA ILMIY MUHIT QIYOSIY TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqola IX–XI asrlardagi ikki nufuzli ilmiy markaz — Bagʻdod “Bayt al-Hikma”si va Xorazm Maʼmun akademiyasi (Gurganj ilmiy muhiti) — ning tuzilmasi, homiylik modeli va ilmiy muhitini qiyosiy tahlil qiladi. Tarixiy manbalar va zamonaviy tadqiqotlar asosida (xususan, tarjima harakati, saroy- ilm aloqalari va olimlar migratsiyasi) ikkala muassasaning umumiy va farqli jihatlari ko‘rsatiladi. Bayt al-Hikma atrofidagi institutsional maqom borasidagi ilmiy bahslar hamda “Maʼmun akademiyasi” terminining retrospektiv qoʻllanishi alohida muhokama qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Bag‘dod markazi ko‘proq kutubxona-saroy majmuasi va tarjima infratuzilmasi sifatida, Gurganj esa saroy homiyligidagi ilmiy doira sifatida shakllangan; har ikkisi ham ilmiy mehnatni ijtimoiy-siyosiy kapital bilan bog‘lab turgan. Kalit so‘zlar (o‘zbek) Maʼmun Akademiyasi; Bayt al-Hikma; Hikmat uyi; Gurganj (Urganch); Abbosiylar davri; ilmiy muhit; institutsional tarix; saroy homiyligi; tarjima harakati; kutubxona infratuzilmasi; rasadxona. IX asr Bagʻdodi Abbosiylar poytaxti sifatida kengayib borayotgan tarjima harakati, kutubxona va ilmiy tarmoq orqali “Bayt al-Hikma” (Hikmat uyi) bilan tanilgan. Mazkur markazning aniq institutsional shakli borasida turli yondashuvlar mavjud: baʼzi tadqiqotlar uni asosan qirollik kutubxonasi va bilim ombori deb taʼriflasa, boshqalar uni kengroq ilmiy markaz sifatida tasvirlaydi. XI asr boshlarida Xorazmshoh Maʼmun II davrida Gurganj (Quyi Urganch) saroyi atrofida Beruniy, Ibn Sino, Abu Nasr ibn Iroq, Abu Sahl al-Masihiy singari olimlar to‘plangan ilmiy muhit shakllandi; zamonaviy adabiyotlarda bu doira ko‘pincha “Maʼmun akademiyasi” deb ataladi. Ushbu maqola ushbu ikki markazning (1) tashkiliy tuzilmasi, (2) homiylik va resurslari, (3) ilmiy amaliyot va mahsuloti, (4) bilimlar aylanishi va migratsiyasi nuqtai nazaridan taqqoslaydi. Usullar Qiyosiy tarixiy-matnshunos yondashuv qo‘llandi: Birlamchi va ikkilamchi manbalar: Bayt al-Hikma haqidagi ensiklopedik va ilmiy sharhlar; tarjima harakati bo‘yicha nazariy ishlanmalar; Xorazm 48 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Maʼmun muhitiga doir tarixiy-biografik dalillar (Beruniy hayoti va Gurganj saroyi1. Kontent tahlili: tashkilot vazifalari (kutubxona, tarjima byurosi, rasadxonalar, ilmiy yozishmalar), homiylik mexanizmlari (kalif/khon homiyligi, saroy lavozimlari), va ilmiy mahsulotlar (zījlar, kanonlar, risolalar). Tanqidiy eslatma: Bayt al-Hikmaning “universitetga o‘xshash institut” tariqasida talqin qilinishi va “Maʼmun akademiyasi” atamasining retrospektivligi haqidagi bahslar hisobga olindi. Natijalar 1) Tashkiliy tuzilma va infratuzilma Bayt al-Hikma (Bagʻdod): Asosan qirollik kutubxonasi va ilmiy majmua sifatida tasvirlanadi; tarjima faoliyati bilan bevosita bog‘langan, al-Maʼmun davrida rasadxona ishlariga (Mas‘udi ziji) ham turtki berilgan. Ammo u rasmiy “akademiya” sifatida qay darajada institutlashtirilgani borasida bahslar mavjud. Maʼmun “akademiyasi” (Gurganj): Yozma manbalarda saroy atrofidagi ilmiy doira sifatida ko‘rinadi; olimlar Xorazmshoh homiyligi ostida ishlagan, saroy-ilm integratsiyasi kuchli bo‘lgan. “Akademiya” atamasi ko‘proq zamonaviy taʼrif sifatida qo‘llanadi2. 2) Homiylik va resurslar Bagʻdod: Kalif homiyligi, saroy kutubxonalari va tarjimonlarga ajratilgan mablag‘lar tufayli ko‘p tilli bilimlar oqimi (yunon, suriy, fors, hind) uchun markaziy infratuzilma yaratilgan. Gurganj: Xorazmshoh homiyligi, saroy lavozimlari (masalan, nadimlik), hamda olimlarni jalb etish siyosati tufayli ilmiy mehnat uchun barqaror sharoit vujudga kelgan; biroq siyosiy o‘zgarishlar (1017 y. Ghaznaviylar yurishi) bu muhitni tarqoqlashtirgan. 3) Ilmiy amaliyot va mahsulot Bagʻdod: Tarjima, tahrir va sharhlash — asosiy faoliyat; natijada tibbiyot, matematika, astronomiya va falsafa bo‘yicha arabcha korpus boyidi; rasadxonalar orqali astronomik kuzatuvlar amalga oshirilgan. Gurganj: Asliy tadqiqot va hisob-kuzatuv madaniyati (Beruniy va hamqalamlarining geodeziya, mineralogiya, trigonometriya, tarix-etnografiya sohalaridagi asarlari) kuchli bo‘lgan; olimlarning saroy topshiriqlari va diplomatik missiyalar bilan bog‘liq amaliy vazifalari ham diqqatga sazovor. 4) Bilimlar aylanishi va migratsiyasi  1 Encyclopedia BritannicaInternet ArchiveEncyclopaedia Iranica  2 De Gruyter Brilloyina.uz 49 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Bagʻdod — kiruvchi bilimlar porti (yunon-suriy-fors-hind manbalar), Gurganj — chiqish/aylanish nuqtasi (olimlar migratsiyasi: Beruniy, Ibn Sino kabi shaxslar boshqa markazlarga ko‘chib, bilimni yoygan). Muhokama Institutsionallik darajasi. Bayt al-Hikma ko‘pincha “akademiya” sifatida tasvirlansa-da, zamonaviy sharhlarda u qirollik kutubxonasi va saroy ilmiy markazi darajasida bo‘lganini ta’kidlovchi yondashuv kuchli; bu, ayniqsa, 1258 yildagi vayronagarchilikdan keyingi arxeologik dalillarning ozligi bilan ham izohlanadi. Gurganjdagi “Maʼmun akade