К содержанию
РецензированоRU1967

ДОРИВОР ТИРНОҚГУЛ CALENDULA OFFICINALIS ФИТОНЕМАТОДАЛАРИ

Матмуратова Г.Б.

Педагоги · 479-492 · 1967

Аннотация

The article presents information on the composition of the phytonematode fauna found in pot marigold (Calendula officinalis) and parasitic species. 18 species of phytonematodes have been identified in pot marigolds and all species have been reported to occur in pre-root soils. Parasitic phytonematode species Aphelenchus avenae, A. cylindricaudatus, A. solani, Aphelenchoides limberi, Meloidogyne sp., Ditylenchus dipsaci were observed. Жаҳонда қишлоқ хўжалик соҳасининг ривожланишида маданий ўсимликларни паразит нематодалардан ҳимоя қилиш муҳим бўлиб, паразит нематодаларнинг тур таркиби, биологик ва экологик хусусиятлари, улар сонини чеклашда турли усул ва воситаларни қўллашнинг илмий асосларига доир тадқиқотларни олиб боришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Маданий ва ёввойи ўсимликларда паразит нематода турлари кенг тарқалган бўлиб, қишлоқ хўжалик экинларига жиддий зарар етказади. Ўзбекистон тупроқ иқлим шароитига кўра сабзавот ва полиз, доривор, техник ва дон экинлари ўсадиган бой биологик ресурсга эга. Доривор ўсимликлар турли эктопаразит ва эндопаразит нематодалар билан зарарланади, доривор ўсимликлар плантацияларига қийин даволанувчи касалликлар - фитонематодозларни айнан жиддий зарар келтирадиган паразит нематодалар келтириб чиқаради. Шунинг учун доривор ўсимликларнинг нематодаларини ўрганиш ва паразит нематодаларни аниқлаш ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистон шароитида айрим доривор ўсимликларнинг нематодалари Ш.А.Атаханов (1967), Н.Б.Адилова (1970) ва Х.С.Эшова (2017)лар томонидан ўрганилган, масалан зубтурум (Plantago lanceolata) қоқиўт (Taraxacum Bochm L.), шувоқ (Artemisia absinthium L.), исириқ (Peganum harmala L.) ва бошқалар. Лекин, доривор тирноқгул (Calendula officinalis) фитонематодалари ўрганилмаган. Доривор тирноқгул (Calendula officinalis) фитонематодалари фаунаси таркибини ўрганиш ва паразит турларни аниқлашдан иборат. Тадқиқот учун намуналар 2020 йил доривор тирноқгул (Calendula officinalis) ўсимлигининг барг, поя, илдиз ва илдиз атрофи тупроқларидан беш такрорий тарзда олинди, жами 75 та намуна (барг ва поядан – 25 та, илдиздан – 25 та, илдиз https://scientific-jl.com/ped 8 2 Volume-87, Issue-1, August -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 атрофи тупроқдан – 25та) йиғилди. Фитонематодаларни ўсимлик органлари ва тупроқдан ажратиб олишда Берман воронкали усулдан фойдаланилди (Кирьянова и Кралль, 1971). Нематодалар турини аниқлаш учун доимий микропрепаратлар тайёрланди. Доривор тирноқгул (Calendula officinalis) бир йиллик ўт ўсимлик, баландлиги 30-70 см. Ўсимлик ўзига хос ифорга эга. Гулларда каратеноидлар, қатронлар, олма кислотаси (6-8%) мавжуд. Илдиз қисмларида календула (19% гача) ва сапонин бор. Уруғларда алколоидлар мавжуд. Доривор тирноқгул оғиз касалликлари, ошқозон-ичак йўллари касалликларини даволашда ишлатилади, шунингдек жигар ва юрак касаликларини даволашда ҳам фойдаланилади. Доривор тирноқгул фитонематодалари фаунасини ўрганиш учун 75 йиғилган намуналардан 66 тасида нематодалар учраши қайд этилди. Доривор тирноқгулда 4 та туркум 6 та оила, 10 та авлодга мансуб 18 тур нематодалар учраши аниқланди. Dorilaimida туркуми 1 та оила (Qudsianematidae) 1 авлод (Eudorylaimus) 2 турдан (Eudorylaimus paraobtusicaudatus, E. pratensis) иборат. Rhabditida туркумида (55,5 %) тур хилма хиллиги жиҳатдан устунлиги кузатилди. Бу туркум 3 та оила (Cephalobidae, Panagrolaimidae, Rhabditidae) 5 авлод (Cephalobus, Acrobeles, Chiloplacus, Panagrolaimus, Rhabditis) 10 турдан (Cephalobus рersegnis, С. рarvus, C. nanus, Acrobeles ciliatus, Chiloplacus sуmmetricus, Ch. demani, Panagrolaimus rigidus, P. subelongatus, Rhabditis brevispina, Rh. filiformus) иборат. Aphelenchida туркуми 1 оила (Aphelenchidae) 2 авлод (Aphelenchus, Aphelenchoides) 4 турдан (Aphelenchus avenae, А. cylindricaudatus, A. solani, Aphelenchoides limberi) иборат. Tylenchida туркуми 1 оила (Meloidogynidae) 2 та авлод (Meloidogyne, Ditylenchus) 2 турдан (Meloidogyne sp., Ditylenchus dipsaci иборат. Meloidogyne авлодидан Meloidogyne sp. личинкалари тупроқда учраши кузатилди. Доривор тирноқгулда топилган фитонематодаларнинг барча тури илдиз олди тупроғида учраши қайд этилди, ўсимликнинг ер усти органларида ва илдизда фитонематодалар учрамади. Аниқланган фитонематода турларини экологик таҳлил қилишда А.А.Парамонов (1964) томонидан таклиф этилган фитонематодаларнинг ўсимликлар ва бошқа тупроқда яшовчи организмлар билан трофик муносабатига асосланган экологик классификациядан фойдаландик. Ушбу классификацияга кўра, фитонематодалар 5 экологик гуруҳларга ажратилади: параризобионлар – илдиз атрофида эркин яшовчи тупроқ нематодалари ҳисобланади; эусапробионтлар ёки ҳақиқий сапробионтлар – тупроқда чириётган органик қолдиқдарда ҳаёт кечирувчи нематодалар; девисапробионтлар – яшил ўсимликлар ва чириётган органик қолдиқлар билан озиқланадиган гуруҳлар; касаллик келтириб чиқармайдиган фитогельминтлар; https://scientific-jl.com/ped 8 3 Volume-87, Issue-1, August -2025 “PEDAG

Доказательный фрагмент

«The article presents information on the composition of the phytonematode fauna found in pot marigold (Calendula officinalis) and parasitic species.»

Образец извлечения

Демо-превью

The article presents information on the composition of the phytonematode fauna found in pot marigold (Calendula officinalis) and parasitic species. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
доривор тирноқгул, calendula officinalis, тирноқгул calendula, meloidogyne ditylenchus, туркуми оила, aphelenchus avenae, avenae cylindricaudatus
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники