INSON HUQUQLARI VA ERKINLIKLARINING KONSTITUTSIYAVIY KAFOLATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada inson huquqlari va erkinliklarining huquqiy mohiyati, ularning konstitutsiyaviy darajadagi kafolatlari hamda ularni ta’minlash mexanizmlari tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining amaldagi Konstitutsiyasida belgilangan asosiy huquq va erkinliklar, ularni himoya qilishning ichki va xalqaro huquqiy mexanizmlari yoritilgan. Kalit so‘zlar: inson huquqlari, erkinlik, konstitutsiya, kafolat, huquqiy himoya, demokratiya. Inson huquqlari va erkinliklari – demokratik jamiyatning asosiy tayanchi. Ularning konstitutsiyaviy kafolatlanishi shaxsning huquqiy maqomini belgilab berish bilan birga, davlatning inson sha’ni, erkinligi va qadr-qimmatini himoya qilish majburiyatini mustahkamlaydi. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi inson huquqlarini oliy qadriyat sifatida e’tirof etadi. Asosiy Qonunimizda huquq va erkinliklar faqatgina e’lon qilinmaydi, balki ularni ta’minlashning aniq mexanizmlari ham nazarda tutiladi. Inson huquqlari — shaxsning tug‘ilganidan boshlab ajralmas va begonalashtirilmaydigan imkoniyatlari bo‘lib, ular davlat tomonidan tan olinadi va himoya qilinadi. Erkinlik esa insonning o‘z xohishiga ko‘ra harakat qilish huquqini bildiradi. Huquqlar odatda quyidagi toifalarga bo‘linadi:  Shaxsiy huquqlar (hayot huquqi, sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, shaxsiy daxlsizlik)  Siyosiy huquqlar (so‘z erkinligi, saylash va saylanish huquqi)  Ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar (mehnat qilish, ta’lim olish, ijtimoiy ta’minot)  Madaniy huquqlar (ilm-fan va madaniyat yutuqlaridan foydalanish). Diagramma-1. Inson huquqlari toifalari (turlari) 33 Yuqoridagi diagrammada inson huquqlari to‘rtta asosiy toifaga ajratilgan: shaxsiy, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy huquqlar. Har bir toifa uchun amaliy misollar va O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasidagi tegishli moddalar ko‘rsatildi. Diagrammada esa bu huquqlar teng ahamiyatga ega ekanligi ta’kidlangan bo‘lib, har bir toifa demokratik jamiyatda shaxsning erkin va xavfsiz hayot kechirishi uchun zarur bo‘lgan poydevor sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bois, inson huquqlarini kafolatlash faqat qonuniy hujjatlarda belgilab qo‘yish bilan cheklanmasligi, balki ularni amalda ta’minlash mexanizmlari ham mukammal ishlashi lozim. Konstitutsiya huquqlarni faqat e’lon qilibgina qolmay, ularni ta’minlashning asosiy kafolatlarini belgilaydi. Ushbu kafolatlar uch asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘ladi:  Huquqiy kafolatlar: - Huquqlarni buzgan shaxslar va mansabdorlarning javobgarligi. - Sudga murojaat qilish huquqi. - Huquqlarni himoya qiluvchi maxsus institutlar (Ombudsman, Konstitutsiyaviy sud).  Siyosiy kafolatlar: - Demokratik boshqaruv tizimi. - Ko‘p partiyaviylik va siyosiy plyuralizm. - Fuqarolik jamiyati institutlari faoliyati.  Iqtisodiy va ijtimoiy kafolatlar: - Minimal yashash sharoitlarini ta’minlash. 34 - Bepul umumiy ta’lim va tibbiy yordam. - Ijtimoiy himoya tizimining mavjudligi.  O‘zbekiston Respublikasining 2023-yilda qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida inson huquqlari yanada kengaytirildi:  13-modda – inson huquqlari, erkinliklari va manfaatlari oliy qadriyat sifatida belgilandi.  26-modda – qiynoqlar taqiqlanib, shaxsiy daxlsizlik kafolatlandi.  31-modda – vijdon erkinligi ta’minlandi.  44-modda – har bir shaxsning o‘z huquqlarini sud orqali himoya qilish huquqi kafolatlandi.  O‘zbekiston quyidagi xalqaro hujjatlarning ishtirokchisidir:  BMT Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948)  Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (1966)  Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (1966) Bu hujjatlar milliy qonunchilikni xalqaro standartlarga moslashtirishga xizmat qiladi. Shunday qilib, inson huquqlari va erkinliklarining konstitutsiyaviy kafolatlari — demokratik jamiyat va huquqiy davlatning ajralmas qismi. Ularni samarali ta’minlash uchun nafaqat qonunchilik asoslarini mustahkamlash, balki amaliy mexanizmlarni takomillashtirish ham zarur.