РЕАБИЛИТАЦИЯ МАСАЛАСИНИНГ ХОРИЖИЙ ТАЖРИБА АСОСИДА ТАҲЛИЛИ

Аннотация

this article analyzes the issue of rehabilitation of individuals, its legal foundations, and aspects reflected in the national legislation based on existing legal norms. The content of the concept of rehabilitation, the procedures established by legislation, and judicial- practice aspects are also examined. Furthermore, current problems, legal gaps, and proposals for their resolution are presented. Keywords: rehabilitation, criminal procedural legislation, judicial practice, legal guarantees, personal freedom, material compensation, disability rehabilitation. Реабилитация суд-ҳуқуқ тизимида жуда муҳим ўринга эга бўлиб, шахсга қўлланилган асоссиз қўлланилган жазо ва эҳтиёт чоралари натижасида етказилган моддий, маънавий ва ижтимоий зарарларни қоплаш мақсадини кўзлайди. Республикамизда ушбу фаолият тури конституциявий ва тан олинган халқаро стандартларга мувофиқ жиноят-процессуал кодекси нормалари, қонунлар ва турли ҳуқуқий ҳужжатлар асосида тартибга солинади. Жиноят процессуал кодекснинг 23-моддасига кўра гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи унинг жиноят содир этишда айбдорлиги қонунда назарда тутилган тартибда исботлангунга ва қонуний кучга кирган суд ҳукми билан аниқлангунга қадар айбсиз ҳисобланади. Айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак. 120 ` Шахсни реабилитация қилишга асос жиноят процессининг турли босқичларида ҳам келиб чиқиши мумкин. Жиноят процессуал кодекснинг 83-моддасига кўра шахсни реабилитация қилиш асослари келтирилган бўлиб, бунга кўра гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи қуйидаги ҳолларда айбсиз деб топилади ва реабилитация этилиши лозим: биринчидан, иш қўзғатилган ва тергов ҳаракатлари ёки суд муҳокамаси ўтказилган иш бўйича жиноий ҳодиса юз бермаган бўлса; иккинчидан, унинг қилмишида жиноят таркиби бўлмаса; учинчидан, унинг содир этилган жиноятга дахли бўлмаса. Жиноят процессуал кодекснинг 38-бобида реабилитация этилган шахсга етказилган зиённи қоплаш ва унинг бошқа ҳуқуқларини тиклаш тартиби хусусида нормалар мустаҳкамланган. Бунга кўра қуйидагилар шахсга қоплаб берилиши лозимлиги кўрсатиб ўтилган: - реабилитация этилган шахс ўзига нисбатан содир этилган қонунга хилоф ҳаракатлар натижасида маҳрум бўлган иш ҳақи ва меҳнатдан топиладиган бошқа даромадлар; - пенсия ва нафақалар, башарти уларни тўлаш тўхтатиб қўйилган бўлса; - пуллар, пул жамғармалари ва уларга тўланадиган фоизлар, давлат заёми облигациялари ва уларга чиққан ютуқлар, акциялар ва бошқа қимматли қоғозлар, шунингдек суднинг ҳукми, ажримига (қарорига) асосан мусодара қилинган ёхуд давлат фойдасига ўтказилган ашёлар ёхуд бошқа мол-мулкнинг қиймати; - суриштирув, дастлабки тергов органлари ёки суд томонидан олинган ва йўқотилган мол-мулк қиймати; - суд ҳукмини ижро қилиш чоғида ундирилган жарималар ва суд чиқимлари; - юридик ёрдам кўрсатилиши учун шахс томонидан адвокатлар бюросига, ҳайъатига ёки фирмасига тўланган пул, шунингдек унга нисбатан содир этилган қонунга хилоф ҳаракатлар натижасида қилинган бошқа харажатлар. 2021 йил 16 январда қабул қилинган “Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисида”ги қонуннинг 36-моддасига кўра, реабилитация қилишнинг техник воситалари, сурдотехника, тифлотехника воситалари ёки бошқа воситалар, шу жумладан ўриндиқли аравачалар, протез-ортопедия мосламалари, махсус ҳарфли матбаа нашрлари, овоз кучайтирувчи аппаратлар ва сигнализаторлар, субтитрли ёки сурдотаржимали видеоматериаллар, шунингдек автомобиллар билан таъминлаш каби ижтимоий кафолатлар белгилаб қўйилган. Шунингдек, иш берувчининг айби билан меҳнатда майиб бўлган ёки касб касаллигига чалинган ногиронлиги бўлган шахслар тиббий кўрсатмаларга биноан иш берувчининг (ташкилотнинг ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар) маблағлари ҳисобидан реабилитация қилишнинг техник ва махсус транспорт воситалари билан таъминланиши белгилаб қўйилган. 2023 йил 23 июнда Олий суд пленумининг “Реабилитация этилган шахсга етказилган зиённи қоплаш ва унинг бошқа ҳуқуқларини тиклаш бўйича суд амалиётининг айрим масалалари тўғрисида”ги қарорга мувофиқ реабилитацияга доир 121 ` масалаларни суд амалиётида кўриб чиқиш юзасидан бир қатор амалий ҳаракатлар амалга оширилди. Жумладан, реабилитация асосларига кўра етказилган зиённи қопланишини ва бошқа ҳуқуқларини тикланишини талаб қилиш ҳуқуқи қўйидаги ҳолларда амал қилиши белгиланди: 1) шахсга нисбатан жиноий таъқиб ноқонуний ёки асоссиз деб топилиб, жиноят иши ЖПК 83-моддасининг 1,2,3-бандлари (иш қўзғатилган ва тергов ҳаракатлари ёки суд муҳокамаси ўтказилган иш бўйича жиноят ҳодисаси юз бермаган бўлса, шахснинг қилмишида жиноят таркиби бўлмаса, шахснинг содир этилган жиноятга алоқаси бўлмаса); 2) Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 36-моддаси (жиноят сифатида назарда тутилган қилмишнинг аломатлари мавжуд бўлсада, ўзининг кам аҳамиятлилиги туфайли ижтимоий хавфли бўлмаган ҳаракат ёки ҳаракатсизлик жиноят деб топилмаслиги) асосларида тугатилган шахслар эга бўлади