Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
EMOTSIONAL CHARCHOQ (BURNOUT) HOLATLARINING O‘RGANILGANLIK DARAJASI VA KELIB CHIQISH SABABLARI
ILM-FAN VA INNOVATSIYA · ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI · Ilxamova D.I. (in-academy.uz/index.php/si)
Наука и инновация · 2019
Аннотация
Maqolada emotsional charchoq (burnout) sindromining o‘rganilganlik darajasi, uning ilmiy tushunchasi va rivojlanish tarixi yoritiladi. Xorijiy va mahalliy tadqiqotlar asosida burnoutning kelib chiqish sabablari tahlil qilinadi. Muallifning shaxsiy ilmiy qarashlari asosida O‘zbekiston sharoitida ushbu sindromning tadqiq etilish zaruriyati va profilaktik yo‘nalishlari asoslanadi. Kalit so‘zlar: emotsional charchoq, burnout sindromi, stress, kasbiy toliqish, psixologik sabablar, o‘rganilganlik darajasi. 1. Kirish XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jamiyat hayotidagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, ish jarayonining jadallashuvi va axborot oqimining kuchayishi inson psixikasiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi[1]. Bu sharoitda “burnout” — emotsional charchoq sindromi alohida psixologik hodisa sifatida ajratilib, ilmiy tahlillarning markaziga aylandi[2]. JSST (2019) burnoutni rasmiy ravishda kasbiy hodisa sifatida tan olib, uni uzoq muddatli ish stressining muvaffaqiyatli boshqarilmasligi oqibati sifatida ta’rifladi[3]. Burnoutning dolzarbligi shundaki, u nafaqat ish unumdorligini pasaytiradi, balki insonning jismoniy va ruhiy salomatligiga jiddiy zarar yetkazadi. Maqolaning maqsadi — burnoutning ilmiy adabiyotlarda o‘rganilganlik darajasini tahlil qilish, kelib chiqish sabablarini aniqlash va O‘zbekiston sharoitida tadqiqot yo‘nalishlarini belgilash. 2. Adabiyotlar tahlili 2.1. Burnout tushunchasining ilmiy shakllanishi 1974-yilda Herbert Freudenberger burnout atamasini ilmiy muomalaga kiritib, uni “doimiy stress tufayli yuzaga keladigan hissiy, jismoniy va ruhiy charchash” sifatida tavsiflagan[4]. 1981-yilda Christina Maslach va Susan Jackson burnoutning uch komponentli modelini ishlab chiqdi: emotsional toliqish, depersonalizatsiya va shaxsiy yutuqlar hissining pasayishi[5]. 2.2. Xorijiy tadqiqotlar: • AQSh tadqiqotlarida (Maslach, Leiter, 2016) o‘qituvchilar va shifokorlar eng ko‘p burnoutga uchraydigan kasb egalari sifatida aniqlangan[6]. • Germaniyada Schaufeli va hamkorlari (2021) masofaviy ish sharoitida burnout rivojlanishini o‘rgangan[7]. • Yaponiya va Janubiy Koreyada burnout “karoshi” (ishdan o‘lim) fenomeni bilan bog‘liq tarzda tahlil qilinadi[8]. 2.3. O‘zbekiston va MDH tadqiqotlari: O‘zbekistonda burnout masalasi so‘nggi o‘n yilda o‘rganila boshlandi. R. Ismoilova (2018) o‘qituvchilar orasida burnout va stress darajasining yuqoriligini qayd etdi[^10]. S. Nurmatova (2021) esa pandemiya davrida shifokorlar orasida burnoutning kuchayganini aniqladi[^11]. Rossiyada Boyko (1996) burnoutni tashxislash usulini ishlab chiqdi[12]. 94 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si 3. Tadqiqot metodlari Ushbu maqola nazariy-tahliliy metod asosida tayyorlangan bo‘lib, xorijiy va mahalliy ilmiy manbalar qiyosiy tahlil qilindi. Burnoutning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha statistik ma’lumotlar, nazariy konsepsiyalar va ilmiy qarashlar o‘zaro taqqoslandi. 4. Tahlil va natijalar 4.1. Burnoutning kelib chiqish sabablari Kasbiy omillar • Ish yuklamasining ortishi. • Vazifalarning murakkabligi va mas’uliyat darajasi yuqoriligi. • Rag‘bat va e’tirof yetishmasligi[13]. 4.2. Shaxsiy-psixologik omillar • Perfeksionizm. • O‘z-o‘zidan yuqori talab qo‘yish. • Stressga chidamlilikning pastligi[14]. 4.3. Ijtimoiy va oilaviy omillar • Oilaviy qo‘llab-quvvatlash yetishmasligi. • Ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi[15]. Ta’kidlab o’tish joizki, O‘zbekiston sharoitida burnoutga ko‘proq byurokratik murakkabliklar, past moddiy rag‘bat va kasbiy o‘sish imkoniyatlarining cheklanganligi sabab bo‘ladi. Madaniy xususiyatlar tufayli insonlar burnout alomatlarini yashirishga moyil bo‘lib, bu kech tashxislashga olib keladi. 5. Xulosa va takliflar Burnout bugungi kunda global psixologik muammo sifatida tan olingan bo‘lib, uning oldini olish uchun quyidagilar muhim: 1. Stressni boshqarish bo‘yicha treninglar tashkil etish. 2.Ish va shaxsiy hayot muvozanatini saqlashga ko‘maklashish. 3. Kasbiy rag‘batlantirish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish. Darhaqiqat, bugungi kunda nafaqat turli kasb egalarida, balki yoshlar ayniqsa talabar orasidada ham emotional charchoq holat ya’ni burnout holatlarini kuzatimiz mumkin. Ko’plab kuzatuvlardan kelib chiqib aytishim mumkinki, ayniqsa, imtihon mavsumlarida talabalar hissiy charchoq bosqichiga osonlik bilan yetib keladilar. Agar bu holat davom etsa, ular o‘z guruhdoshlariga yoki o‘qituvchilarga nisbatan salbiy munosabat shakllantirishadi va asta-sekin o‘z bilimlarini shubha ostiga qo‘ya boshlaydilar. Fikrimizni quyidagi bir qator nazariy konsepsiyalar orqali izohlab o’tamiz: Kognitiv baholash nazariyasi (Lazarus & Folkman, 1984) [16]: Bu nazariyaga ko‘ra, inson stressni qanday qabul qilishi va unga qanday javob qaytarishi uning psixologik holatini belgilaydi. Ya’ni, stressor (bosim omili) muhim emas — balki unga bo‘lgan subyektiv munosabat hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Agar talaba har bir muvaffaqiyatsizlikni falokat deb qabul qilsa, charchoq tez
Доказательный фрагмент
«Maqolada emotsional charchoq (burnout) sindromining o‘rganilganlik darajasi, uning ilmiy tushunchasi va rivojlanish tarixi yoritiladi.»
Образец извлечения
Демо-превьюMaqolada emotsional charchoq (burnout) sindromining o‘rganilganlik darajasi, uning ilmiy tushunchasi va rivojlanish tarixi yoritiladi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- psixologik sabablar, kasbiy toliqish, o‘rganilganlik darajasi., burnout sindromi, stress, emotsional charchoq
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025