Актуальные вопросы осуществления парламентского контроля в Республике Узбекистан

Аннотация

в данной статье, обращено внимание на актуальность вопросов, связанных с развитием правовой базы парламентского контроля в национальной правовой системе. Автор высказывает мнение о понятии и сущности парламентского контроля, ведёт дискуссию о научных взглядах учёных. Ключевые слова: парламент, парламентский контроль, институт парламентского контроля, Олий Мажлис, парламентское слушание, парламентский запрос. Annotation: this article draws attention to the relevance of the issues related of the legal base of parlia- mentary control in the national legal system. The author expresses an opinion about the concept and essence of parliamentary control, conducts discussion with scientific views of scientists. Key words: parliament, parliamentary control, institute of parliamentary control, Oliy Majlis, parliamentary hear- ing, parliamentary questions. Мустақиллик йилларида мамлакатимизда қонун чиқарувчи ҳокимиятнинг ваколатлари ва вазифаларини кучайтириш борасида амалга оширилаётган ислоҳотлар, авваламбор давлат ҳокимияти ва бошқарувини демократлаштириш, ҳокимиятлар бўлиниши принципини ҳаётга татбиқ этиш, ҳокимиятлар ўртасида ўзаро тийиб туриш ва манфаатлар мувозанатининг самарали тизимини шакллантириш масалаларига қаратилди. Икки палатали парламентнинг шаклланиши ва фаолият олиб бориши парламентга янги вазифаларни юклади. Бу ўз навбатида ривожланган давлатлар парламентлари тажрибасини чуқурроқ ўрганиш ҳамда парламент назоратининг самарали моделини ишлаб чиқишни тақозо этди. Юридик адабиётларда парламент назорати институти тушунчаси ҳокимиятнинг бўлиниши ва уларнинг ўзаро муносабати принципларида ўз аксини топадиган қонунчилик ҳокимияти органларининг анъанавий функцияси деб таърифланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятнинг назорат ваколати қонун чиқариш жараёнида муҳим аҳамиятга эга эканлиги алоҳида эътироф этилади. Масалан, француз тадқиқотчиси Б.Шантебунинг фикрича, парламент назорат функцияси орқали ўзининг бирламчи функцияси ҳисобланган қонунчилик функциясини 9 2016 №2 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА таъминлайди. М.Лесаж ҳам парламент назоратининг мент назоратининг тушунчаси берилмаган. Шундан аҳамияти масаласида фикр юритиб, қонунни чиқарган келиб чиқиб, ҳозирда энг муҳим масала бу парламент орган унинг ижросини таъминлаш имкониятига эга назорати тушунчасини ишлаб чиқиш ҳисобланади. бўлмаса, қонун «ўлик ҳарфлар»га айланиб қолишини АҚШ ва Япония олимлари (Фредерик Кайзер, Хироно- таъкидлайди [2]. ри Ямамото) парламент назоратига давлат органлари Парламент назорати бутун дунё мамлакатларида фаолияти, дастурлар, амалга оширилаётган сиёсат бир неча хил усул ва йўналишларда амалга оширил- устидан текширув, мониторинг ва кузатув деб таъриф ади. Бу ҳар бир давлат сиёсий тузумининг ўзига хосли- беришади. гидан келиб чиқади. Жаҳон парламентлари фа- Парламент назорати умумжаҳон олиятига оид қонун ҳужжатларининг таҳлили шуни парламентаризмининг муҳим йўналиши бўлиб кўрсатадики, уларнинг назорат қилиш функцияси Буюк ҳисобланади. Шу сабабли парламент ўзининг назорат Британия, Бельгия, Германия, Италия ва бошқа функциясини амалга ошириш орқали қонунларнинг давлатлар қонунчилигида аниқ белгилаб берилган. ишламаётганлиги ёки эскирган нормаларини Ривожланган давлатлар, хусусан, Буюк Британия, такомиллаштиришга эҳтиёжнинг мавжудлигига баҳо Франция, Германия, АҚШ, Италия, Япония, Исроил, бериш имкониятини яратди. Канада, Корея, Туркия, Австралия ва бошқа қатор Э.Халилов эътироф этишича, «биринчидан, қонун мамлакатлар парламентлари тажрибасига кўра, ҳужжатлари самарадорлигига таъсир кўрсатадиган ҳозирги кунда ижро этувчи ҳокимият ва унинг омиллар ва шарт-шароитларни аниқлаш, иккинчидан, органлари устидан амалга ошириладиган парламент ҳар бир ҳуқуқий норма ишлаб туриши ва муайян назорати асосан қуйидаги шаклларда намоён бўлади: ижтимоий муносабатларни тартибга солишига парламент сўрови, парламент эшитуви, депутат интилиш, учинчидан, қонун ҳужжатларидаги сўрови, парламент тергови, парламент санкцияси – камчиликларни тезкор бартараф этиш, тўртинчидан, бюджет маблағларини қисқартириш хавфи, мансабдор шахсларнинг қонунлар ижроси ва ишончсизлик вотуми, вазирларга сўровномалар фуқароларнинг ҳуқуқий маданияти оширилиши учун юбориш, молиялаштириш устидан назорат ва жавобгарлигининг юқори даражада бўлишини бошқалар [3]. таъминлаш» [4, 232-бет] мумкин. Парламент назоратини амалга ошириш борасида Бугунги кунда мамлакатимиз парламенти нафақат хорижий давлатлар парламентларида, балки томонидан амалга оширилаётган парламент назора- ўзбек миллий парламентаризми тарихида ҳам ўзига тининг асосий йўналишлари, биринчидан, Ўзбекистон хос тажриба тўпланган. Мазкур институт мамлакати- Республикаси қонунлари, Олий Мажлис Сенати ва миз парламенти икки палатали шаклда ўз фаолиятини Қонунчилик палатаси қарорлари ижроси устидан бошлагандан сўнг янада такомиллаштирилди. Бугунги назоратни; иккинчидан, Ўзбекистон Республикас