ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ СУБЕКТЛАРДА СТРАТЕГИК ИҚТИСОДИЙ САЛОҲИЯТДАН ФОЙДАЛАНИШ РИСКЛАРИНИ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШ

Аннотация

Мазкур мақолада хўжалик юритувчи субъектлар стратегик иқтисодий салоҳиятидан фойдаланишда юзага келиши мумкин бўлган рискларнинг аҳамияти очиб берилган. Калит сўзлар: Иқтисодий салоҳият, стратегик таҳлил, молиявий риск, ишлаб чиқариш билан боғлиқ риск , ресурслар таъминоти. Стратегик бошқарувнинг ташқи ва ички муҳити ҳақида объектив маълумот олиш учун стратегик таҳлилга асосланилади. Шу сабабли узоқ муддатда салоҳиятидан самарали фойдаланиш бўйича стратегик кўрсатмаларни асослаб берадиган стратегик таҳлилни ўтказиш бўйича методик кўрсатмаларни ишлаб чиқиш муҳим аҳамиятга эга. Бу борада тадқиқот олиб борган олимлар стратегик таҳлилни стратегиясини шакллантиришнинг дастлабки босқичи деб ҳисоблашади. Бизнинг фикримизча, стратегик иқтисодий салоҳият стратегиясининг ресурс таъминоти сифатида қаралиши илмий жиҳатдан етарлича асосланмаган. Чунки, ресурслар тўпламининг ўзи салоҳиятдан самарали фойдаланишни таъминлай олмайди. Аммо бунга мавжуд ресурслардан максимал даражада фойдаланиш орқали эришиш мумкин. Тадқиқотлар натижасида стратегик иқтисодий салоҳияти деганда унинг стратегик ривожланиш мақсадларига эришиш учун ресурсларини шакллантириш ва улардан оптимал фойдаланиш бўйича унинг имкониятлари ва чора- тадбирлари йиғиндиси тушунилиши керак деган хулосага келинди. Ноаниқлик шароитида бошқарув қарорларини асослаш учун стратегик таҳлил ташкилотнинг узоқ муддатли ривожланиши учун мумкин бўлган муқобил вариантлар орасидан оптималини танлаш мақсадида амалга оширилади. Бу ҳолда вариантни танлаш муайян миқдорий ва сифат мезонларига жавоб бериши керак. Танлашда оптимал ечим қуйидаги тартибда амалга оширилади: - стратегик таҳлилнинг ривожланиш мақсадларини шакллантириш; - ривожланишнинг мумкин бўлган вариантларини танлаш; - ҳар бир ишлаб чиқиш вариантининг самарадорлигини баҳолаш; - оптимал вариантни берилган мезон бўйича танлаш. Стратегик таҳлилда иқтисодий салоҳиятини баҳолашда "риск" тоифаси махсус адабиётларда кўриб чиқилмаган. Бу потенциал хавфни юқорида келтирилган тушунчалар билан тавсифлаш мумкинлигини ҳисобга олиш имконини беради. Бироқ, ҳеч қандай ташкилот ижобий 24-may 2024-yil 140 BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI натижага умид қилмаса, ўз ресурсларини хавф остига қўймайди. Шуни ҳисобга олган ҳолда, риск нафақат йўқотишларни, балки маблағларни инвестиция қилишдан мумкин бўлган фойдани ҳам ифодалайди. Ташкилот фаолиятини бошқаришда қарорлар қабул қилиш рискларни чуқур таҳлил қилиш орқали асосланиши лозим. Рискларни баҳолаш - бу тадбиркорлик фаолияти жараёнида уларни аниқлаш ва олдини олиш билан боғлиқ жараён. Рискларни баҳолашнинг асосий мақсади маълум бир лойиҳага инвестиция қилишнинг мақсадга мувофиқлиги тўғрисида бошқарув қарорларини қабул қилишга ёрдам беришдир. Иқтисодий салоҳият билан боғлиқ рисклар бир-бири билан ўзаро чамбарчас боғлиқдир. 1-расмда ифодаланган боғлиқлик шуни кўрсатадики, агар ишлаб чиқариш жараёнида ресурслар етишмаслиги хавфи пайдо бўлса, у ишлаб чиқариш хавфини (маҳсулот ҳажми пасайиши) келтириб чиқариши ва кейинчалик молиявий рискга айланиши мумкин. Иқтисодий салоҳият билан боғлиқ рисклар Ресурслар билан боғлиқ рисклар Ишлаб чиқариш билан боғлиқ рисклар Молиявий рисклар 1-расм. Иқтисодий салоҳият билан боғлиқ рискларнинг ўзаро алоқадорлиги1 Шу билан бирга, ишлаб чиқариш бўйича буюртмаларни бажариш кечикади ва хўжалик юритувчи субъектга қўшимча маблағлар керак бўлади, харажатлар ортади.Ташкилотни самарали бошқариш учун нафақат риск мавжудлигини тахмин қилиш, балки уни миқдорий ва сифатли баҳолашни амалга ошириш ҳам муҳимдир. Рискларни сифатли баҳолашнинг вазифаси уни аниқлаш, риск даражасига таъсир қилувчи омилларни ва йўқотишларни баҳолашдан иборат. Рискни миқдорий баҳолаш унинг рақамли қийматлари билан ифодаланади. Бундай баҳолашни ўтказиш кўриб чиқилаётган вариантлардан энг кам рискли бошқарув қарорини танлашни асослаш имконини беради. Иқтисодий фаолият амалиёти рискни миқдорий аниқлаш учун бир қатор усулларга эга, улар орасида статистик ва аналитик усулларни ажратиб кўрсатиш керак. 1 Тадқиқотлар асосида муаллиф ишланмаси 24-may 2024-yil 141 BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI Статистик усулнинг моҳияти корхонада содир бўлган йўқотишлар динамикасини ўрганишдан иборат. Ушбу усулнинг мақсади рискли ҳодиса эҳтимолини аниқлашдир. Рискни аниқлашнинг статистик усулининг асосий кўрсаткичлари тасодифий ҳодисанинг юзага келиш эҳтимоли, дисперсия, стандарт оғиш, ўзгарувчанлик коеффициенти ҳисобланади. Тасодифий ўзгарувчининг рискнинг рақамли ўлчови (R) сифатида пайдо бўлиш эҳтимоли кутилган натижага нисбатан йўқотишларнинг юзага келиш эҳтимоли билан боғлиқ: R=p (х), бу ерда x – йўқотишлар тасодифий катталиги; р (х) – йўқотишлар юзага келиш эҳтимоли. Рискни аниқлаш учун унинг таснифлаш зоналаридан фойдаланиш қулай. Шу билан бирга, йўл қўйиш мумкин бўлган, танқидий ва ҳалокатли риск зоналари ажралиб туради. Рискнинг йўл қўйиш мумкинлиги тўғрисида бошқарув қарорларини қабул қилишда йўқотишлар критик дараж