XALQARO STANDARTLAR ASOSIDA NOMODDIY AKTIVLAR TAN OLISH MASALALARI

Аннотация

The article covers the issues of organizing the accounting of intangible assets based on international standards, the types of intangible assets, their recognition criteria, and the issues of correct reflection in the account. Key words: intangible assets, accounting, international standards, financial reporting, intellectual property, recognition. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohatlar iqtisodiyotimizni yanada rivojlantirishga asos bo’lmoqda. Prezidentimiz ham qator ma’ruzalarida iqtisodiyotimizni rivojlantirish bo’yicha ta’kidlab kelmoqda, chunonchi “Bir yil ichida mamlakatimiz iqtisodiyotini yanada erkinlashtirish, biznesga keng yo‘l ochish, bu borada qonun ustuvorligi va huquqiy kafolatlarni mustahkamlash bo‘yicha tizimli islohotlarni jadal 1 davomettirdik” . Hozirgi kunda dunyo mamlakatlarida iqtisodiyotni innovasion rivojlantirishda nomoddiy aktivlar hisobi va auditining nazariy hamda uslubiy asoslarini takomillashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Nomoddiy aktivlarni tan olish mezonlari, nomoddiy aktivlarni boshlang’ich tannarxida baholash, nomoddiy aktivlarni yaratishjarayoni, tadqiqot va ishlanmalarga xarajatlar, haqiqiy tannarxi bo’yicha hisob modeli yoki qayta baholangan qiymati bo’yicha hisob modellari asosida baholash tartiblari, nomoddiy aktivlarni qayta baholash natijalarini aks ettirish, nomoddiyaktivlarni moliyaviy hisobotlarda aksettirish masalalarinixalqaro 24-may 2024-yil 107 BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI standartlarga muvofiqlashtirish, xalqaro audit standartlari asosida xo’jalik yurituvchi subyektlar nomoddiy aktivlarni audit qilish metodologiyasini takomillashtirish o’ta dolzarb hisoblanadi. Dunyobo‘ylab joylashgan kompaniyalarning barcha nomoddiy aktivlarining qiymati 2021-yilda 74 trillion dollarnitashkiletdi, bu 2019-yildan buyon 25 foizdan ko‘proqni tashkil etdi va 1996-yildagi 6 trillion dollardan katta sakrashni amalga oshirdi. Eng yuqori nomoddiy aktivlar reytingiga kelsak, yuqori daromadli davlatlar, jumladan Amerika Qo'shma Shtatlari (AQSh), Niderlandiya, Frantsiya, Buyuk Britaniya (Buyuk Britaniya) va Germaniyareytingda birinchi o'rindaturadi. Shunday qilib, AQShda nomoddiy aktivlarning kompaniya qiymatiganisbati eng yaxshi 15 ta korxonada 93% ni tashkil qiladi, boshqacha aytganda, u korxona qiymatiga deyarli tengdir. Tegishli reytingning eng yaxshi yigirmata davlatida intensivlik ko'rsatkichi AQSh yetakchisi holatida 93% dan Germaniyada 80% (10-o'rin) va Kanada (19- o'rin) kabimamlakatlarda 71% gacha. O'rtacha daromadli mamlakatlar guruhidagi shaxslar nomoddiy aktivlardan foydalanish intensivligibo'yicha ham yaxshinatijalarga erishmoqda: Masalan, Osiyoda Xitoy (11-o'rin), Indoneziya (13-o'rin), Hindiston (14- o'rin) yoki Lotin Amerikasidagi Meksika (16-o'rin) va Braziliya (17- o'rin) haqida gapiramiz; bundan tashqari, kuchli 20 davlatdan joy olgan Turkiya (15-o‘rin) va Bolgariya (20-o‘rin) ham yaxshinatijalarga erishdi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 27 apreldagi “Innovasion g’oyalar, texnologiyalar va loyihalarni amaliy joriy qilish tizimini 24-may 2024-yil 108 BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarorida ishlab chiqarishni modernizasiya qilish, texnik va texnologik jihatdan yangilash jarayonlariga ilmiy- amaliy tadqiqotlar natijalarini va nou-xau ishlanmalarni keng joriy etish, ushbu yo’nalishda ilmiy muassasalar va real iqtisodiyot tarmoqlari korxonalari o’rtasida yaqin hamkorlikni o’rnatish mamlakatni jadal innovasion rivojlantirishning muhim omili hisoblanishi alohida ta’kidlab o’tilgan. Innovasion g’oyalar amaliyotgajoriy etilganda nomoddiyaktiv ko’rinishini oladi. 38-sonli “Nomoddiy aktivlar” nomli moliyaviy hisobotning xalqaro standartida nomoddiy aktivga quyidagichatarif berilgan. Nomodiy aktiv – moddiy–ashyoviy mazmunga ega bo’lmagan identifikasiyalanadigan nomonetar aktiv. Tashkilotlar tez-tez ilmiy yoki texnik bilim, yangijarayonlar yoki tizimlarni loyihalashvajoriyetish, lisenziyalar, intellektual mulk, bozor to’g’risidagibilimlar va savdo markalari (jumladan, firma nomlari va chop etish huquqlari) kabi nomoddiy resurlarnixarid qilish, ishlab chiqish, saqlab turishyokitakomillashtirish bo’yicharesurslarni sarflashadiyoki majburiyatlarolishadi. Nomoddiyaktivningta’rifinomoddiyaktivni gudvildan farqlanishi uchun uni identifikasiyalanadigan bo’lishini talab etadi. Biznes birlashuvi natijasida tan olingan gudvil biznes birlashuvi natijasida harid qilingan boshqa aktivlardan olinadigan kelgusi iqtisodiy naflarni ifoda etuvchi, individual tarzda identifikasiyalanmaydigan va alohida tan olinmaydigan aktivdir. Kelgusi iqtisodiy naflarxarid qilingan identifikasiyalanadigan aktivlarning o’zaro birlashuvidanyoki alohida olganda moliyaviy hisobotlarda tan olish mezonlarigajavob bermaydigan aktivlardanyuzaga kelishimumkin. Nomoddiy aktivlarni tan olishda xalqaro standartlar bo’yicha qu