Правовые режимы защиты конфиденциальной информации

Аннотация

in this article, the concept, types of classified бошқа оғир оқибатлар келтириб чиқариши мумкин information and problems of development and improve- бўлган маълумотлар”. ment of the domestic regulatory framework in the field of Муҳофаза этиладиган ахборот ўз мазмунига кўра legal support for information security are considered. сиёсий, иқтисодий, тижорат, ҳарбий, илмий, Keywords: secret, confidential, top secret. технологик, шахсий бўлиши мумкин. Шуни қайд этиш лозимки, юқорида баён этилган “Махфий” сўзи (арабча – яширин, беркитилган) таснифлар узил-кесил эмас ва уларни ишлаб чиқиш ҳозирги замон ўзбек тилида “ўзгага, бегонага талаб этилади. Махфий ахборот турларининг аниқ билдирилмайдиган, бошқалардан сир тутиладиган; таснифи мавжуд эмаслиги, уларнинг ҳуқуқий хуфия, яширин”, деган маънони англатади. “Сир” сўзи режимлари ишлаб чиқилмаганлиги қонун ҳам араб тилидан кириб келган бўлиб, ўзгалардан ҳужжатларида кўп сонли зиддиятлар ва бўшлиқларни махфий тутилган ёки ўзгаларга номаълум бўлган келтириб чиқаради. Уларнинг энг муҳимларига бирор иш, гап, нарсани англатади. Шундай қилиб, тўхталиб ўтамиз. “махфий ахборот”, “сир” сўзлари бир хил маънони Муайян муаммолар тижорат сири билан боғлиқ. У англатади, деган хулосага келиш мумкин. ўртасида муайян номутаносибликларни аниқлаш Бироқ сир тушунчаси ҳуқуқда махфий ахборот мумкин бўлган турли норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тушунчаси билан мос келмайди, чунки сир ахборот билан тартибга солинади. Масалан, ҳуқуқий тартибга ҳуқуқий режимини ҳам англатади. “Ахборот эркинлиги солиш 1991 йилги ССР Иттифоқи ва республикалар принциплари ва кафолатлари тўғрисида”ги Қонуннинг фуқаролик қонунчилиги асосларининг 151- моддасига 3-моддасига мувофиқ, махфий ахборот [1] – асосланадиган ишлаб чиқариш сирлари (“ноу-хау”) ўз фойдаланилиши қонун ҳужжатларига мувофиқ чеклаб таърифи ва белгиларига кўра тижорат ва хизмат сири қўйиладиган ҳужжатлаштирилган ахборот. (ЎзР ФКнинг 98-моддаси) билан тўла мос келади. Шу Ҳозирги вақтда махфий ахборот турларининг аниқ сабабли ишлаб чиқариш сирлари тижорат сири ва ягона таснифи мавжуд эмас. Масалан, мақомини бериш мумкин бўлган маълумотларнинг А.И.Алексенцев ахборотни сирларнинг турларига кўра айниқса кенг тарқалган тоифаларидан бири таснифлайди ва натижада қуйидагиларни фарқлайди: ҳисобланади деган нуқтаи назар унча тўғри эмас, ахборот мулкдорлари (айрим турлар бўйича улар чунки мазкур тушунчаларга ишлаб чиқариш сирлари ва қисман мос келиши мумкин); тижорат сири мос келади. Шунга ўхшаш ушбу турдаги сирни ташкил этувчи ахборот мавжуд номутаносибликларга бошқа қонун ҳужжатларида ҳам бўлиши мумкин бўлган фаолият соҳалари; дуч келиш мумкин. Масалан, Ўзбекистон Республикаси сирларнинг ушбу турини сақлаш юклатилган Солиқ кодексининг солиқ сири режимини тартибга субъект (сирларнинг айрим турлари бўйича бу ерда солувчи 76- моддасида ишлаб чиқариш ва тижорат ҳам мос келиш кузатилиши мумкин) [2]. сири тушунчалари фарқланади, бунда ишлаб чиқариш А.А.Фатьянов муҳофаза қилиниши лозим бўлган сири тушунчасининг мазмуни ёритилмайди. Бизнингча, ахборотни уч белги – унинг тегишлилиги, махфийлик бу тўғри эмас. даражаси ва мазмунига кўра таснифлайди [3]. Ҳарбий сир тушунчасини таърифлаш борасида ҳам Тегишлилик белгисига кўра муҳофаза этиладиган муаммолар мавжуд. Мазкур тушунча бир қатор қонун ахборотнинг эгалари қуйидагилар бўлиши мумкин: ҳужжатларида қўлланилган. Чунончи, Ўзбекистон давлат ҳокимияти органлари ва уларнинг тузилмалари Республикаси Жиноят кодексида унга шундай таъриф (давлат сирлари, хизмат сири, муайян ҳолларда берилган: “Ҳарбий сир – ошкор қилиниши Ўзбекистон 54 2017 №4 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА Республикаси мудофаа қобилияти, давлат фойдаланилиши давлат хавфсизлиги манфаатларида хавфсизлиги ва Қуролли Кучлари учун оғир оқибатлар чеклаб қўйиладиган ахборотни ўз ичига олувчи сир келтириб чиқариши мумкин бўлган ҳарбий йўсиндаги тури” [2]. маълумотлар”. 1948 йил 10 декабрда қабул қилинган Инсон Айрим ҳарбий ҳуқуқ мутахассислари фикрига кўра ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг 19-моддасида ҳозирги вақтда ҳарбий сирлар йўқ, балки фақат давлат қуйидаги қоида мустаҳкамланган: “Ҳар бир инсон сирлари мавжуд. Бошқалар эса ҳарбий сир Қуролли эътиқод эркинлиги ва уни эркин ифода қилиш ҳуқуқига Кучларнинг хизмат сири ҳисобланади деган фикрни эга; бу ҳуқуқ ҳеч бир тўсиқсиз ўз эътиқодига амал илгари суради. қилиш эркинлигини ҳамда ахборот ва ғояларни ҳар “Хизмат доирасида фойдаланиш учун” тамғаси қандай восита билан, давлат чегараларидан қатъи босилган маълумотларнинг ҳуқуқий режими ва назар, излаш, олиш ва тарқатиш эркинлигини ўз ичига аҳамияти қандайлиги ҳам тушунарсиз. Шундай қилиб, олади” [5]. ҳозирги вақтда хизмат сирининг ҳуқуқий режими 1997 йил 26 декабрда қабул қилинган Ўзбекистон шаклланмаган. Айрим олимлар фикрига кўра, хизмат Республикасининг “Оммавий ахборот воситалари сирини ташкил этувчи ахборотнинг асосий белгис