«BANKLARDA ASOSIY VOSITALAR HISOBI VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH»

Аннотация

This scientific work covers the issues of improving accounting and auditing of fixed assets in commercial banks based on modern requirements. The study analyzes the international and national regulatory and legal framework for the initial valuation of fixed assets, calculation of depreciation, revaluation, and optimization of depreciation policy. It also studies the content of the audit of fixed assets, methods for their inventory, determining the efficiency of use, and checking the reliability of accounting data. Recommendations are developed for adapting to the requirements of International Financial Reporting Standards (IFRS), automating the audit process based on digital technologies, and determining the market value of assets. Based on the results, it is shown that improving accounting and auditing of fixed assets will serve to increase the financial stability, transparency, and investor confidence of banks. Keywords: fixed assets, depreciation, revaluation, depreciation ratio, financial reporting, audit, inventory, IFRS, asset turnover rate, book value, financial stability, digital audit, asset valuation, fixed assets analysis, audit standards. Tahlil va natijalar Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi va operatsion samaradorligi ko‘p jihatdan ularning moddiy-texnik bazasiga, ya’ni asosiy vositalarning miqdori, sifati va ulardan foydalanish darajasiga bog‘liq. Asosiy vositalar bank 28 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference binolari, filiallar inshootlari, axborot texnologiyalari uskunalari, mebel, transport vositalari va boshqa uzoq muddatli foydalaniladigan aktivlarni o‘z ichiga oladi. Ularning to‘g‘ri hisobga olinishi va muntazam auditdan o‘tkazilishi bank faoliyatining shaffofligini ta’minlaydi, investorlar va tartibga soluvchi organlar uchun ishonchli axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston tijorat banklarida olib borilgan so‘nggi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, 2020–2024 yillar oralig‘ida asosiy vositalar umumiy qiymati barqaror o‘sib borgan. Biroq aktivlar eskirish darajasi o‘rtacha 40% atrofida bo‘lib, bu ulardan ko‘plarining jismoniy va ma’naviy jihatdan eskirganini bildiradi. Qayta baholash amaliyoti esa barcha banklarda bir xil darajada qo‘llanilmayapti, natijada balans qiymati bilan bozor qiymati o‘rtasida sezilarli tafovut yuzaga kelmoqda. Amortizatsiya siyosatining yetarlicha moslashuvchan emasligi ham muammo sifatida qayd etilishi lozim. Ko‘plab banklarda bir xil stavkalar qo‘llanib, aktivlarning haqiqiy foydalanish muddati va texnik holati yetarli inobatga olinmaydi. Natijada amortizatsiya ajratmalari real eskirish ko‘rsatkichlaridan farq qilishi mumkin. Bu esa moliyaviy natijalar va soliq majburiyatlariga ta’sir etadi. Audit jarayonida banklarning asosiy vositalarini tekshirish natijalari shuni ko‘rsatadiki, mavjud muammolar bir necha asosiy yo‘nalishlarda jamlangan. Birinchi navbatda, inventarizatsiya natijalarida aniqlangan nomuvofiqliklar e’tiborga molikdir. Ko‘pincha balansda hisobda turgan aktivlarning haqiqiy mavjudligi bilan tafovutlar uchraydi. Bu esa buxgalteriya ma’lumotlarining aniqligiga va moliyaviy hisobotlarning ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ikkinchi muammo sifatida foydalanish samaradorligining pastligi qayd etiladi. Amalda ayrim asosiy vositalar uzoq vaqt ishlatilmay turib qoladi yoki butunlay yaroqsiz holga keladi, ammo ular hali ham balansdan chiqarilmaydi. Bu nafaqat aktivlarning haqiqiy qiymatini sun’iy ravishda oshiradi, balki bankning moddiy-texnik bazasidan oqilona foydalanish imkoniyatini ham cheklaydi. Uchinchi muammo — qayta baholashning tizimsizligi. Bozor sharoitlari o‘zgarib borayotganiga qaramay, ko‘plab banklarda asosiy vositalar qiymati yillar davomida yangilanmaydi. Natijada balans qiymati bilan bozor qiymati o‘rtasida sezilarli farq paydo bo‘ladi, bu esa investorlar va moliyaviy tahlilchilar uchun noto‘g‘ri signal berishi mumkin. Xalqaro tajribaga tayanib, ushbu muammolarni bartaraf etish uchun bir qator samarali yondashuvlar tavsiya etiladi. Avvalo, IFRS 16 va IAS 36 talablarini to‘liq tatbiq etish zarur. Bu aktivlarni komponentlar bo‘yicha alohida baholash va har bir komponentning foydalanish muddatiga mos ravishda individual amortizatsiya stavkalarini belgilash imkonini beradi. Shuningdek, asosiy vositalarni bozor bahosida muntazam qayta baholash bank aktivlari qiymatini real moliyaviy hisobotlarda aks ettirishga yordam beradi. Bu jarayon investorlarga aniq va ishonchli ma’lumotlar taqdim etib, bankning shaffofligini oshiradi. 29 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Bundan tashqari, raqamli inventarizatsiya tizimini joriy etish ham katta samara beradi. Masalan, QR kodlar yoki RFID texnologiyalari yordamida aktivlarning joylashuvi va holati tezkor tarzda kuzatilib, ularning real vaqtdagi ma’lumotlari bazada aks ettiriladi. Nihoyat, audit jarayonida data-analitika va IT vositalaridan foydalanish katta