СУҒУРТА КОМПАНИЯЛАРИДА ХАРАЖАТЛАР ТУЗИЛМАСИ ВА УЛАРНИ ҚИСҚАРТИРИШ СТРАТЕГИЯЛАРИ

Аннотация

This article examines the theoretical and practical aspects of cost management and optimization in insurance organizations. The structure of costs, their types, and the factors influencing their formation in insurance companies are analyzed. Modern management methods, financial control mechanisms, and advanced foreign practices for efficient resource utilization are studied. Additionally, recommendations are developed for cost reduction, increasing profitability, and improving the quality of insurance services. Keywords: insurance organizations, cost management, optimization, financial control, efficient resource utilization, profitability, insurance market, international experience. Хўжалик юритувчи субъектларда харажатларни бошқариш энг қийин жараёнлардан бири ҳисобланади. Харажатларни ҳисобга олиш, бу тегишли хўжалик юритувчи субъектнинг фаолияти, хизмат (маҳсулот, иш)ларни сотиш, мижозларга етказиб бериш жараёнларида содир бўлган воқеаларни миқдорий ўлчаш (миқдор ва қиймат ўлчовида), қайд қилиш, гуруҳлаштириш, хизматлар таннархининг таркиб топиши чегараси бўйича таҳлил қилишга қаратилган фаолиятдир. Суғурта соҳасидаги ихтисослашган адабиётларда ушбу харажатларнинг турли хил таснифлари мавжуд. Суғурталовчи бизнесини юритиш учун доимий ва ўзгарувчан, боғлиқ ва боғлиқ эмас, умумий ва хусусий харажатларга гуруҳлашга кенг эътибор берилган. Тариф ставкасини ҳисоблашда, хавфнинг ривожланиши билан боғлиқ бўлган соф мукофотга тегишли мукофотлар тўланади. Ушбу нафақаларнинг асосий моддаси бизнесни бошқариш харажатлари. Бунга суғурта шартномасини тузиш ва хизмат кўрсатиш билан боғлиқ 81 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference харажатлар киради. Кўпгина омиллар доимий равишда ўзгариб туриши, бизнес юритиш харажатлари қийматига таъсир кўрсатиши сабабли, мазкур харажатларни меъёрлаш бўйича умумий тавсиялар бериш мумкин эмас. Амалга ошириш вақтига мувофиқ суғурта компаниялари харажатлари қуйидаги харажатлар билан ифодаланади: - суғурта шартномалари тузилишидан олдин; - шартномаларни тузиш пайтида ва уларга техник хизмат кўрсатиш вақтида амалга оширилади; - суғурта ҳодисалари юз берганда (шартномани бекор қилиш ёки суғурта муддати тугаши); - суғурта фаолияти билан чамбарчас боғлиқ бўлмаган; - жорий харажатлар. Шартнома мажбуриятларини қабул қилишдан олдин, яъни. суғурта маҳсулотларини сотишдан олдин суғурта ташкилотлари реклама, хизматларни бозорда тарғиб қилиш, шартномаларни тайёрлаш (суғурта шартларини ишлаб чиқиш, тарифларни ҳисоблаш, шаклларни чиқариш), экспертлар томонидан олиб бориладиган таваккалчиликни тўлаш билан, консалтинг фаолиятини молиялаштириш ва бошқалар билан боғлиқ харажатларни ўз зиммаларига олади. Суғурта компаниялари харажатлари сифатида бошқарув харажатлари вужудга келади. Маъмурий харажатлар - суғурта компаниясининг фаолияти давомида бошқарув харажатлари таркиби тушунилади, бу ерда аквизиция харажатлари (сотиб олиш қиймати) ва инвестицияларни жойлаштири харажатлари бундан мустасно. Ташқи харажатлар (суғурта операцияларида) - комиссиялар, ходимларни ўқитиш тўловлари, идоралар ва филиаллар ходимларининг иш ҳақи харажатлари, ижара ҳақи ва агентлик хизматини бошқариш ва бошқариш ва суғурта операцияларини ривожлантириш билан бевосита боғлиқ бўлган бошқа харажатлар. Даъво харажатлари (суғурта операцияларида) - даъвони қондириш бўйича харажатлар (масалан, тергов ўтказиш, суд харажатларини қоплаш, адвокатлик тўловлари ва бошқалар), даъво бўйича тўловлардан ташқари. Даъволарни қоплаш харажатлари - зарар миқдорини аниқлаш ва кейинчалик даъвони қоплаш билан боғлиқ харажатлар. Ушбу харажатлар ҳам маълум бир даъвога (адаптер тўловлари ва юридик тўловлар), ҳам маълум бир даврда қилинган барча даъволарга (даъволар бўлими ходимларининг иш ҳақи) тегишли бўлиши мумкин. Суғурта тарифини тузаётганда, суғурта мукофотлари нафақат суғурта суммалари ва товон пули, балки суғурта компаниясини сақлаш харажатларини ҳам қоплаши кераклигини ёдда тутиш керак. Шу муносабат билан бизнесни юритиш харажатларини гуруҳлашда ташкилий харажатлар, аквизиция харажатлари, бартараф (оқибатини тугатиш) 82 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference қилиш харажатлари, тўловларни бошқариш ва инкассация харажатлари деб таснифланиши мумкин. Ташкилий харажатлар суғурта компаниясини ташкил этиш билан боғлиқ харажатлар таркиби тушунилади. Булар суғурталовчининг активлари (устав капиталини шакллантириш, акциялар чиқариш ва ҳ.к.), улар инвестициялар деб аталади. Аквизиция харажатлари - бу суғурталовчиларни жалб қилиш ва суғурта агентлари орқали янги суғурта шартномаларини тузиш билан боғлиқ суғурта компаниясининг ишлаб чиқариш харажатлари. Умуман суғуртада аквизиция харажатлари жисмоний ва юридик шахсларга қаратилган ва муайян суғурта компаниясида суғурта шартномаларининг айрим турларининг афзаллик-ларини очиб беришга қаратилган барча тадбирларни назарда тутади: янги суғурта шартномаларини жалб қилиш мақсадида реклама, маркетинг,