СОЛИҚ ТЎЛАШ МАДАНИЯТИ ВА ИҚТИСОДИЙ ИСЛОҲОТЛАР САМАРАДОРЛИГИ ЎРТАСИДАГИ БОҒЛИҚЛИК

Аннотация

This article analyzes the interrelation between the culture of tax compliance and the effectiveness of economic reforms. It highlights the contribution of a high level of tax culture to the stability of the state budget, economic growth, and the implementation of social programs. The impact of tax discipline, taxpayer awareness, and legal literacy on the success of economic reforms is examined, along with examples of effective mechanisms applied in global practice. Proposals and recommendations are provided for enhancing tax culture in the context of Uzbekistan. Keywords: tax culture, tax discipline, economic reforms, state budget, legal literacy, international experience, economic stability. Асосан маданият деганда, инсоннинг ўзини намоён қилиши ва ўзини ўзи билиши, инсон ва умуман жамият томонидан кўникма ва малакаларни тўплашнинг барча шакллари ва усулларини ўз ичига олган турли хил кўринишдаги инсон фаолияти тушунилади. Маданият, шунингдек, инсон субъективлиги ва объективлигининг (характери, ваколатлари, кўникмалари, қобилиятлари ва билимлари) намоёнидир." Агар саводхонлик маълум билимларнинг мавжудлигини назарда тутадиган бўлса, демак, маданият ахлоқий қадриятлар, кўникмалар, 29 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference билимлар, урф-одатлар, анъаналар конгломерацияси. Агар биз ушбу таърифни солиқларга мослаштирадиган бўлсак, унда солиқ маданиятини солиқлар ва солиққа тортиш соҳасидаги тарбия, таълим, кўникма, урф- одат ва урф-одатлар, солиқ билимлари, кўникма ва малакаларининг мавжудлиги, хулқ-атвор одатларини шакллантирадиган маълум фикрлаш деб тушуниш керак. Шунга асосланиб айтишимиз мумкинки, аҳолига солиқ билимларини бериш орқали уларнинг солиқ саводхонлигини оширамиз ва маълум бир фикрлаш тарзини ва ўзини тутиш одатларини шакллантириш орқали биз маълум бир шахс ва умуман жамиятнинг солиқ маданиятини асосларини яратамиз. Макроиқтисодий даражада солиқ саводхонлигининг пастлиги яширин иқтисодиётнинг ривожланишига туртки беради, давлат идоралари ва уларни тартибга солиш бўйича давлат сиёсатига бўлган ишончни пасайтиради, бюджет даромадларининг паст даражасини келтириб чиқаради, иқтисодий ўсишнинг пасайишига олиб келади ва ижтимоий тарангликнинг кучайишига ёрдам беради. Ўзбекистон Республикасида солиқ тўлашдан бўйин товлаш кўлами давлатнинг иқтисодий хавфсизлигига таҳдид солади. Замонавий дунёда солиқ тизимини такомиллаштириш ва уни ижтимоий муаммолар нуқтаи назаридан кўриб чиқиш зарурати ҳақида савол туғилади. Ҳозирги кунда Ўзбекистон Республикасида солиққа тортиш соҳасида хатти- ҳаракатларнинг салбий стереотипи шаклланган. Жамиятнинг солиқ маданияти анча паст, жисмоний ва юридик шахсларни солиқлар ва солиқ тизимига ишончсизлиги уларни солиқларни тўлашдан бош тортиш истагини кучайтирмоқда. Солиқ тизими мамлакатнинг иқтисодий, ижтимоий ва маданий ривожланишини таъминлашнинг энг муҳим воситасидир. Солиқ қонунчилигининг беқарорлиги солиқ маданиятини ривожлантиришдаги энг жиддий муаммолардан биридир. Ўзбекистон Республикаси ҳукумати солиқ институтини ислоҳ қилиш бўйича турли чораларни кўрмоқда. Ушбу чоралар солиққа тортишни соддалаштириш ва солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштиришга қаратилган, аммо солиқ интизоми ва солиқ маданиятини ривожлантиришда ҳеч қандай силжиш йўқ. Солиқ маданиятини шакллантириш жараёнининг асосий мақсади солиқ тўловчиларни солиқлар, йиғимлар ва бошқа мажбурий тўловларни ўз вақтида тўлиқ тўлашларига таъсир этувчи омилларни бахолаш ва 30 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference бюджет тизимига солиқлар ва йиғимларни тўлиқ ва ўз вақтида тушиши йўлларини такомиллаштиришга қаратилган давлат сиёсатини қўллаб- қувватлаш. Бизнинг ўтказган илмий-тадқиқотларимиз ва анкета- сўровномаларимиз натижасида солиқ маданиятини ривожлантириш учун қуйидаги таклиф ва тавсияларни амалга ошириш лозим деб ҳисоблаймиз. Солиқ маданиятини ошириш учун янада кўпроқ йўналтирилган бўлиши мумкин бўлган шаффоф ва ҳисобот берадиган давлат институтларини яратиш муқаррар деган хулосага келиш мумкин. Бу шуни англатадики, мамлакат фуқаролари ўзларининг пуллари қандай сарфлангани ва фуқаролик итоаткорлиги учун нимага эришаётганликлари тўғрисида хабардор қилиниши керак. Ҳукуматнинг юқори лавозимли амалдорлари, вазирлар ва сиёсатчилар одамлардан ҳам шундай қилишни талаб қилишдан олдин солиқларини фаол ва ҳалол равишда тўлашлари керак. Оммавий аҳборот воситалари орқали уларнинг активлари нотўғри декларацияси ва қонун чиқарувчиларимиз томонидан тўланган солиқ миқдори ҳақида хабарлар пайдо бўлиши керак. Агар улар ўзларининг мулкларини декларация қилмасалар ва солиқларини астойдил тўламасалар, унда қандай қилиб улар оддий фуқаролардан даромад солиғи декларациясини ва солиқларни тўлашни сўрашлари мумкин? Бундан кўриниб турибдики солиқ маданятини кўтаришни қонун чиқарувчи орган вакилларидан бошлаш зарур чунки уларга оддий халқ эргашади. Солиқ маданиятини ошириш учун ўз вақтида, етарли ва узлуксиз равишда янгиланиб турадиган маълумотлар мавжуд бўли