YUQORI SINF O‘QUVCHILARINING LUG'AT BOYLIGINI OSHIRISHDA TURLI METODLAR

Аннотация

Maqolada yuqori sinf o‘quvchilarining xorijiy til darslarida lug‘at boyligini oshirishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. An’anaviy va innovatsion metodlarning o‘rni, ularning o‘zaro farqlari, ustunliklari va kamchiliklari tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: lug‘at boyligi, xorijiy til, metodlar, yuqori sinf, dars metodikasi. Globalizatsiya sharoitida xorijiy til bilish – shaxsning raqobatbardoshligi va ijtimoiy faolligining muhim ko‘rsatkichidir. Umumta’lim maktablarida xorijiy til o‘qitishning asosiy vazifasi – o‘quvchilarda kommunikativ kompetensiyani shakllantirishdir. Bu jarayonda lug‘at boyligi markaziy o‘rin tutadi, chunki so‘z zaxirasi grammatik bilimlar bilan birgalikda muloqotning mazmunli bo‘lishini ta’minlaydi. Yuqori sinf o‘quvchilari til o‘rganishda yetarli intellektual salohiyat va mustaqil fikrlash ko‘nikmalariga ega bo‘lganliklari sababli, ularda yangi so‘zlarni tezkor o‘zlashtirish imkoniyati yuqori. Ammo bu jarayon samarali bo‘lishi uchun metodlarning to‘g‘ri tanlanishi va moslashtirilishi zarur.  Lug‘at boyligi — bu insonning faol va passiv so‘z zaxirasi bo‘lib, til kompetensiyasining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi.  Faol lug‘at – o‘quvchining kundalik muloqotda muntazam ishlatadigan so‘zlari.  Passiv lug‘at – tushunadigan, ammo faol ishlatmaydigan so‘zlari. Xorijiy til o‘qitishda lug‘at boyligini oshirish ikki bosqichda olib boriladi: 1. Yangi so‘zlarni o‘zlashtirish – talaffuz, ma’no va yozilishini o‘rganish. 2. So‘zlarni faol nutqqa kiritish – muloqot va yozma ishlar orqali mustahkamlash [1]. 2. Xorijiy til darsida lug‘at boyligini oshirish metodlari Bu metodlar ko‘p yillardan beri til o‘qitishda qo‘llanib kelinadi va o‘zining samaradorligini isbotlagan: - Matn ustida ishlash – yangi so‘zlar matn kontekstida tushuntiriladi, sinonim va antonimlar bilan boyitiladi. -Tarjima mashqlari – so‘zlarni ona tilidan chet tiliga va aksincha tarjima qilish orqali o‘zlashtirish. 55 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference - Lug‘at daftarini yuritish – yangi so‘zlarni yozish, ma’nosi, talaffuzi va misollarini qayd etish. - Takrorlash va diktant – o‘zlashtirilgan so‘zlarni mustahkamlash uchun og‘zaki va yozma mashqlar. Zamonaviy texnologiyalar asosida lug‘at boyligini oshirish usullari: - Multimedia vositalari – audio, video va tasvirlar orqali so‘zlarni vizual va eshitish kanallari yordamida o‘zlashtirish. - Onlayn platformalar – Quizlet, Kahoot, Wordwall kabi xizmatlar yordamida interaktiv o‘yinlar tashkil etish. - Rol o‘ynash va dramatizatsiya – real hayotiy vaziyatlarni sahnalashtirish orqali so‘zlarni faol nutqda qo‘llash. - Loyiha ishlari – mavzuga oid izlanish olib borish va taqdimot qilish jarayonida yangi so‘zlardan foydalanish [3]. Lug‘at o‘rgatishning noan’anaviy usullari o‘quvchi markazli o‘qitish, faol ishtirok etish va texnologiya va real hayotiy kontekstlardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Ushbu yondashuvlar lug‘at o‘rganishni yanada dolzarb, qiziqarli va samarali qilishga qaratilgan bo‘lib, o‘quvchilarning qiziqishlari va kundalik tajribalariga bog‘liq faoliyatlarni o‘z ichiga oladi. Kontekstual o‘qitish: Noan’anaviy yondashuvlardan biri bu kontekstual o‘qitish bo‘lib, bunda lug‘at o‘qish, muhokama yoki mavzuli birliklar doirasida o‘rgatiladi. Ushbu usul o‘quvchilarga so‘zlarning turli holatlarda qanday ishlatilishini ko‘rish imkonini beradi, bu esa ma’no va qo‘llanilishni chuqurroq tushunishni rag‘batlantiradi. AQShdagi milliy savodxonlik institute qayd etganidek, “yangi so‘zlarga turli kontekstlarda qayta-qayta duch kelish lug‘atni o‘zlashtirish uchun juda muhimdir”[1]. So‘zlarni turli kontekstlarda uchratish orqali o‘quvchilar ularni to‘g‘ri eslab qolishi va to‘g‘ri ishlatishi ehtimoli ko‘proq bo‘ladi. Texnologiyani integratsiya qilish: Lug‘at o‘qitishda texnologiyaning qo‘llanilishi o‘quvchilarning yangi so‘zlarni qanday o‘rganishlari va o‘zaro munosabat qilishlarini tubdan o‘zgartiradi. Lug‘at dasturlari, onlayn o‘yinlar va interaktiv fleshkartlar kabi raqamli vositalar dinamik va shaxsiylashtirilgan ta’lim tajribalarini taklif qiladi. Chen va Hsu tadqiqotiga ko‘ra, “lug‘atni o‘rganish uchun mobil ilovalardan foydalangan talabalar faqat an’anaviy usullarga tayanganlarga nisbatan yodda saqlash va motivatsiyada sezilarli yaxshilanishni ko‘rsatgan”[3]. Texnologiya moslashuvchan ta’lim imkonini beradi, bunda o‘quvchilar o‘z sur’atlarida mashq qilishlari va darhol fikr-mulohaza olishlari mumkin. 56 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Faol o‘qitish strategiyalari: Noan’anaviy usullar ko‘pincha guruh ishini, muhokamalar va loyihaga asoslangan ta’limni o‘z ichiga olgan faol o‘qitish strategiyalarini qo‘llaydi. Ushbu faoliyatlar o‘quvchilarni yangi lug‘atni mazmunli tarzda qo‘llashga undaydi, bu esa yodda saqlash va tushunishni yaxshilaydi. Masalan, lug‘at jurnallari, so‘z xaritalari va tengdoshlarga o‘qitish kabi samarali strategiyalar faol ishtirokni rag‘batlantiradi. Stahl va Fairbanks ta’kidla