IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA TURKISTON LEGIONI

Аннотация

Maqolada Ikkinchi jahon urushi davrida tashkil etilgan Turkiston legionining vujudga kelish sabablari, tarkibi, faoliyati va uning tarixiy- siyosiy ahamiyati yoritiladi. Legionning tashkil topishi urush davridagi geosiyosiy jarayonlar, milliy masalalar va Germaniya harbiy-siyosiy strategiyasi nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Shuningdek, legion a’zolarining urushdan keyingi taqdiri va ushbu hodisaning tarixiy bahosi haqida ma’lumot beriladi. Kalit so‘zlar: Ikkinchi jahon urushi, Turkiston legion, milliy harakatlar, nemis armiyasi, asirlar, geosiyosat, milliy ozodlik. Ikkinchi jahon urushi (1939–1945) davrida Germaniya tomonidan bosib olingan hududlarda yashagan va Sovet Ittifoqiga qarshi kayfiyatda bo‘lgan millat vakillaridan turli legionlar tuzildi. Shulardan biri “Turkiston legion” bo‘lib, u asosan Markaziy Osiyo xalqlari – o‘zbeklar, qozoqlar, qirg‘izlar, turkmanlar va uyg‘urlarni o‘z ichiga olgan. Legionning paydo bo‘lishi, bir tomondan, nemislarning harbiy ehtiyojlari bilan, ikkinchi tomondan, sovet davrida milliy siyosatdagi ziddiyatlar va repressiyalar oqibatida yuzaga kelgan milliy norozilik bilan bog‘liq edi. Asosiy qism 1941-yilda Germaniya Sovet Ittifoqiga qarshi urush boshlaganida millionlab sovet askarlari asirga tushdi. Ularning orasida Markaziy Osiyo xalqlarining vakillari ham ko‘p edi. Asirlar orasida og‘ir sharoit, ochlik va kasalliklar sababli o‘lim darajasi juda yuqori bo‘ldi. Germaniya bu vaziyatdan foydalanib, sovet tuzumidan norozi bo‘lgan millat vakillaridan milliy harbiy qismlar tuzishni boshladi. Shunday qilib, 1941-yil oxirida va 1942-yil boshida “Turkiston legion” vujudga keldi. Legion tarkibiga asosan o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, tatar va uyg‘ur millatiga mansub sobiq Qizil Armiya askarlari jalb qilindi. Rasmiy hisob- kitoblarga ko‘ra, Turkiston legionida 18000 dan ortiq jangchi bo‘lgan. Legion bir nechta batalyonlarga bo‘lingan bo‘lib, ular front ortida xizmat qilgan, ba’zilari esa jangovar operatsiyalarda ishtirok etgan. Turkiston legionining asosiy vazifalari Germaniya armiyasiga yordam ko‘rsatish, front ortidagi xavfsizlikni ta’minlash va partizanlarga qarshi kurashishdan iborat edi. Ba’zi batalyonlar Sharqiy frontda janglarda qatnashgan bo‘lsa, boshqalari Fransiya, Polsha va Bolgariya hududlarida qo‘riqlash va tartibni saqlash ishlarida xizmat qilgan. Legion faoliyatida propaganda ishlari 67 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ham muhim o‘rin tutgan – nemislar legionchilar orqali Markaziy Osiyo xalqlarini sovet tuzumiga qarshi ruhlantirishga harakat qilgan. 1945-yilda Germaniya mag‘lubiyatga uchragach, legion a’zolarining ko‘pchiligi ittifoqchilar tomonidan asirga olinib, Sovet Ittifoqiga topshirildi. Ularning aksariyati “Vatanga xiyonat” moddasi bo‘yicha uzoq muddatli qamoq yoki surgun jazolariga hukm qilindi. Biroq oz sonli legionchilar G‘arb davlatlarida qolib ketishga muvaffaq bo‘ldi va u yerda siyosiy emigratsiya faoliyati bilan shug‘ullandi. Ikkinchi jahon urushi davrida Turkiston legionining faoliyatini tushunishda uning tashkiliy-psixologik tomoni alohida ahamiyatga ega. Legion safiga jalb qilinganlarning aksariyati sovet asirlaridan iborat bo‘lib, ular qattiq lager sharoitida yashashga majbur bo‘lgan. Nemislar bu vaziyatdan propagandaviy vosita sifatida foydalangan, milliy ozodlik g‘oyalari orqali askarlarni o‘z taraflariga og‘dirishga harakat qilgan. Asirlarni safga olish jarayonida ular bilan milliy til va madaniyatda muloqot qiladigan targ‘ibotchilar ishlagan, bu esa legionga qo‘shilish jarayonini tezlashtirgan. Legion tuzilishida faqat harbiy bo‘linmalar emas, balki madaniy-ma’rifiy guruhlar ham mavjud bo‘lgan. Ushbu guruhlar gazeta va byulletenlar chiqarish, radioeshittirishlar tayyorlash hamda Markaziy Osiyo xalqlarining tarixiy qahramonlari haqida ma’ruzalar o‘qish bilan shug‘ullangan. Bunday faoliyat nemislarning maqsadiga xizmat qilgan bo‘lsa-da, ayrim legion a’zolari uni milliy o‘zlikni saqlab qolish imkoniyati sifatida qabul qilgan. Legion ichida milliy yetakchilar ham paydo bo‘lgan. Ular orasida sobiq ofitserlar, ziyolilar va sovet tizimidan norozi bo‘lgan siyosiy faol shaxslar mavjud edi. Ushbu yetakchilar legionchilarga siyosiy yo‘nalish berishga, ularning o‘zaro birdamligini mustahkamlashga intilgan. Shu bilan birga, nemis komandanligi legion ichidagi milliy liderlarni qattiq nazorat ostida ushlab, ularning mustaqil tashabbuslarini cheklagan. Turkiston legionining faoliyat doirasi front ortidagi tartibni saqlash bilan cheklanib qolmagan. Ba’zi hollarda ular partizanlarga qarshi jangovar operatsiyalarda ishtirok etgan, ammo bu jarayonda murakkab vaziyatlar yuzaga kelgan. Chunki legionchilarning o‘zlari ham ko‘pincha milliy ozodlik g‘oyasiga sodiq bo‘lish va nemis buyrug‘ini bajarish o‘rtasida ziddiyatli holatga tushib qolganlar. Urushning oxirgi yillarida legion a’zolari orasida dezertirlik va qarshilik kayfiyati kuchaygan. Ko‘plab batalyonlar front chizig‘idan qochib, ittifoqchilar yoki partizanlarga tasl