MARKAZIY BANK VALYUTA SIYOSATI VA TASHQI SAVDO DINAMIKASI O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK

Аннотация

В данной статье представлен глубокий анализ валютной политики Центрального банка Республики Узбекистан и её влияния на динамику внешней торговли. Рассматриваются изменения курса национальной валюты и их воздействие на объёмы экспорта и импорта, процесс девальвации узбекского сума, а также экономическая динамика на основе статистических данных за 2020–2024 годы. Научно обоснована роль управления валютным курсом в формировании внешнеторгового баланса, его влияние на инфляцию и обеспечение экономической стабильности. Ключевые слова: Центральный банк, валютная политика, обменный курс, внешняя торговля, экспорт, импорт, инфляция, экономическая стабильность, торговый баланс, сум, доллар США. Annotation. This article provides an in-depth analysis of the foreign exchange policy of the Central Bank of the Republic of Uzbekistan and its impact on foreign trade dynamics. It explores how fluctuations in the national currency’s exchange rate influence export and import volumes, the process of depreciation of the Uzbek sum, and economic dynamics based on statistical data from 2020 to 2024. The study scientifically substantiates the role of exchange rate management in shaping external trade balance, its effects on inflation, and its contribution to ensuring economic stability. Keywords: Central Bank, foreign exchange policy, exchange rate, foreign trade, export, import, inflation, economic stability, trade balance, sum, US dollar. 115 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Kirish. O‘zbekiston iqtisodiyotida valyuta siyosati va tashqi savdo o‘rtasidagi bog‘liqlik muhim o‘rin tutadi. Markaziy bankning valyuta siyosati iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda, tashqi savdoni rag‘batlantirishda hamda inflyatsiya darajasini nazorat qilishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ushbu tadqiqotda Markaziy bank tomonidan so‘mning ayirboshlash kursini boshqarish siyosati va uning tashqi savdo dinamikasiga ta’siri bo‘yicha chuqur tahlil o‘tkaziladi. Asosiy qism. Valyuta siyosati davlat tomonidan milliy valutaning qiymatini boshqarishga qaratilgan iqtisodiy chora-tadbirlar majmuasidir. Uning asosiy turlari quyidagilar: Erkin ayirboshlash kursi siyosati; Qat’iy boshqariluvchi kurs siyosati; Erkinlashtirilgan boshqaruv siyosati (managed floating). O‘zbekistonda 2017 yilda milliy valyuta – so‘mning erkin konvertatsiya qilinishi valyuta siyosatining erkinlashtirish bosqichiga o‘tishini belgiladi. Bu esa tashqi iqtisodiy faoliyat uchun yangi imkoniyatlarni yaratdi. Valyuta siyosati va tashqi savdo o‘rtasidagi bog‘liqlikka e’tibor qaratadigan bo‘lsak, ayirboshlash kursining o‘zgarishi eksport va importga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. So‘mning qadrsizlanishi eksportni arzonlashtirib, raqobatbardoshligini yanada oshiradi, ammo import mahsulotlarining narxini qimmatlashtiradi. Buning natijasida, eksport hajmi o‘sishi mumkin va aksincha, import tanlanishi qisqaradi. Shuningdek, savdo balansida ijobiy o‘zgarish kuzatiladi. Quyida O‘zbekiston tashqi savdosi va so‘mning AQSh dollariga nisbatan kursini 2020–2024 yillardagi o‘zgarishi keltirilgan (1-jadval). 1-jadval O‘zbekiston tashqi savdosining so‘nggi yillardagi dinamikasi (2020–2024 yillar, mlrd. so‘m hisobida) Yil 1 AQSh Eksport Import Savdo saldosi dollari (o'rt.) ($ mlrd) ($ mlrd) ($ mlrd) /So'm 2020 10,200 15.1 21.3 -6.2 2021 10,600 16.6 25.5 -8.9 2022 11,300 19.3 30.7 -11.4 2023 12,100 23.8 34.5 -10.7 2024 12,600 26.0 37.0 -11.0 116 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference (Jadval statistik ma’lumotlar asosida muallif tomonidan tuzilgan) 1-jadval ma’lumotlari shuni ko‘rsatmoqdaki, 2020–2024 yillarda so‘mning qiymati o‘sib, 2020 yilda 1 AQSh dollari 10,200 so‘mga teng bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib, bu ko‘rsatkich 12,600 so‘mga yetdi. Bu yillar davomida so‘mning qadrsizlanishi kuzatilmoqda, bu esa eksportni arzonlashtiradi, lekin importni qimmatlashtiradi. Eksport hajmini o’zgarishiga e’tibor qaratadigan bo’lsak, 2020 yildan 2024 yilgacha eksport hajmi doimiy ravishda o‘sib bormoqda. 2020 yilda eksport 15,1 milliard dollar bo‘lsa, 2024 yil ga kelib 26,0 milliard dollarni tashkil qilgan. O‘tgan yillar davomida import hajmi ham ortib borganligini kuzatish mumkin, jumladan, 2020 yilda import hajmi 21,3 milliard dollarga teng bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilda bu ko‘rsatkich 37,0 milliard dollarga yetgan. Mamlakatning tashqi savdo sаldosi esa, har yili salbiy, ya’ni import eksportdan yuqori bo‘lganligi kuzatilgan. Bu shuni anglatadiki, mamlakatda tashqi savdo defitsiti mavjudligidan dalolat berib turibdi. Markaziy bank tomonidan olib borilgan kurs siyosati valyuta zaxiralarini saqlash, inflyatsiyani cheklash, eksport faoliyatini rag‘batlantirish va importni ivazlash siyosatini qo‘llab-quvvatlash kabi vazifalarni amalga oshiradi. Biroq, ayirboshlash kursining keskin o‘zgarishi tashqi qarzning qimmatlashishiga, import inflyatsiyasining kuchayishiga hamda ishlab chiqarish xarajatlarining o‘sishiga olib kelishi mumkin. Xulosa. Yuqoridagil