КРЕДИТГА ЛАЁҚАТЛИЛИКНИ БАҲОЛАШДА СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТ ВА МАШИНА ЎРГАНИШ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШ

Аннотация

This article analyzes modern methods for assessing creditworthiness and identifying credit risk. It examines the evaluation of clients’ financial status, determining their ability to repay loans, and optimizing decision-making processes for banks and financial institutions. Furthermore, the article presents effective approaches to reducing credit risk and assessing borrowers’ creditworthiness using artificial intelligence and machine learning technologies. The study is valuable for both scientific research and practical applications in the field of lending, aiming to improve the credit strategies of financial organizations. Keywords: Creditworthiness, Credit risk assessment, Financial analysis, Borrower, Banking decisions, Artificial intelligence, Machine learning, Financial stability Миллий иқтисодиётни ривожлантиришда тижорат банклари томонидан турли соҳа ва тармоқларга ажратилаётган кредитлар ғоят муҳим аҳамият касб этади. Республикамизда инвестиция муҳитини 5 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference яхшилаш ва тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб қилиш борасида бир қатор ишлар амалга оширилаётган бўлсада, амалда бизнесни зарур маблағлар билан таъминлаш тижорат банклари зиммасида қолмоқда. Сўнгги йилларда республикамиз тижорат банклари томонидан ажратилаётган кредит маблағлари ҳажм ва салмоқ жиҳатдан сезиларли ўсиб бормоқда (1-жадвал). Ажратилган кредитлар ҳажмининг ортиши миллий иқтисодиётни ривожлантириш учун муҳим албатта, бироқ, тижорат банклари олдида эса кредитларнинг қайтиши билан боғлиқ юқори рискни ҳам юзага келтиради. 1-жадвал Ўзбекистон тижорат банклари томонидан ажратилган кредитлар ҳажми ва уларнинг ЙИМдаги улуши (2022–2024) 1 Кредит ЙИМ Kreдит ЙИМ ҳажми ҳажми Кредитнинг ҳажми ҳажми Йил (млрд. (млрд. ЙИМдаги (млрд. (млрд. АҚШ АҚШ улуши (%) сўм) сўм) доллари) доллари) 2022 1,000,000 90,095 1,300,000 90,095 10.0% 2023 1,150,000 101,592 1,360,000 101,592 11.0% 2024 1,330,000 114,900 1,450,000 114,900 11.5% Зеро, ҳар бир сўм кредит ҳам тижорат банки учун даромад келтириши ва ўз вақтида қайтиши зарур. Бу эса, тижорат банклари томонидан кредит бериш жараёнларида мижозларнинг кредитга лаёқатлилигини тўғри ва аниқ баҳолаш заруратини келтириб чиқармоқда. Умуман, республикамиз банк тизимини янада ривожлантириш мақсадида ҳам қатор ишлар амалга оширилмоқда. Бу эса ҳали ушбу тизимда ҳам етарлича муаммолар мавжудлигини кўрсатади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг соҳага оид Қарорида айнан кредит ва кредитлаш билан боғлиқ қуйидаги муаммолар келтириб ўтилган: “...биринчидан, кредитларни ажратиш бўйича қарорлар қабул қилишда ваколатларнинг ҳаддан ташқари марказлашганлиги бош банклар ва уларнинг филиаллари ўртасидаги жавобгарликнинг аниқ 1 www.cbu.uz (Ўзбекистон Республикаси Марказий банки сайти) ва www.stat.uz (Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси сайти) маълумотлари асосида тайёрланди. 6 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference чегараланишига тўсқинлик қилмоқда; иккинчидан, кредит буюртмаларини кўриб чиқишнинг мураккаблашган механизмлари кредитларни тезкор олиш имкониятини чегараламоқда; олтинчидан, кредитларни (микроқарзларни) кўриб чиқиш ва ажратиш учун хизмат ҳақи ҳамда бошқа тўловларнинг ундирилиши қарзнинг реал қиймати ошишига олиб келмоқда; еттинчидан, шартномаларга хизматлар тарифларини, ажратилган кредитлар ва жалб қилинган депозитлар бўйича фоизларни бир томонлама ўзгартириш ҳуқуқини назарда тутувчи шартларнинг киритилиши, шунингдек, бир хизматнинг қўшимча хизматдан фойдаланиш шарти билан кўрсатилиши банк хизматлари истеъмолчиларининг ҳуқуқларини бузмоқда...” (Қарор, 2018). Юқорида келтирилган муаммоларнинг ечими сифатида Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПҚ-3620-сон Қарорида бир қатор устувор вазифалар белгилаб берилган бўлсада, бугунги кунда асосий эътибор қаратиш лозим бўлган жиҳат бу мижоз кредитга лаёқатлилигини таҳлил қилиш ҳисобланади. Шу боисдан қуйида банк мижозлари кредитга лаёқатлилигини таҳлил қилиш ва баҳолашнинг ташкилий-услубий жиҳатлари хусусида сўз боради. Кредитга лаёқатлиликни таҳлил этиш ва баҳолаш борасида иқтисодчи олимлар ва соҳа мутахассисларининг турли хил ёндашувлари мавжуд бўлиб, уларни умумлаштирган ҳолда икки гуруҳга таснифлаш мумкин. Бир гуруҳ олимлар ва мутахассислар корхона кредитга лаёқатлилигини тижорат банклари манфаати ва кредит сиёсатларидан келиб чиқиб талқин қилишса, бошқа бир гуруҳ олимлар молиявий ҳолат, самарадорлик ва бизнес кўламидан келиб чиқиб кредитга лаёқатлиликни таҳлил қилишни тавсия этишади. Ҳар иккала ёндашувнинг умумий ғояси шундаки, кредитга лаёқатлиликка баҳо беришда корхона молиявий ҳолати муҳим объект саналади. Бироқ, тижорат банки нуқтайи назардан таҳлил қилинганда молиявий ҳолат таҳлили билан бирга кредит олувчи бизнес субъектининг номолиявий кўрсаткичларига ҳам алоҳида эътибор қаратилади. Иқтисодчи олим Н.Мавланов банк мижозлари кредитга лаёқатлилигини ҳар иккала жиҳатдан тадқиқ этиб, банк нуқтайи назардан молиявий ва номолиявий кўрса