QASHQAR RUBOB CHOLG'USINING SHAKLLANISH TARIXI VA ZAMONAVIY TA'LIMDAGI O'RNI

Аннотация

This article analyzes the historical formation process of the Kashgar rubab instrument and its role in the modern education system. The research is based on literature analysis methodology, examining the development of the instrument in Central Asian culture, the formation of professional performance schools, and its significance in contemporary music education. The results show that the Kashgar rubab is not only an important part of national cultural heritage but also an effective tool for spiritual and moral education of students in the modern educational process. 190 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Key words. Kashgar rubab, national musical instruments, music education, cultural heritage, Uzbek music Qashqar rubobi O'zbek xalqining boy madaniy merosida alohida o'rin tutuvchi milliy cholg'u asboblaridan biri hisoblanadi. Uning tarixi ming yilliklar chuqurligiga borib taqaladi va O'rta Osiyoning musiqiy an'analarida muhim rol o'ynaydi [1]. Zamonaviy sharoitlarda esa bu cholg'u nafaqat professional ijrochilik sohasida, balki ta'lim tizimida ham katta ahamiyat kasb etmoqda [2]. Mustaqillik yillarida O'zbekistonda milliy qadriyatlarni tiklash va rivojlantirish jarayonida qashqar rubobiga bo'lgan qiziqish yanada ortdi. Bu esa cholg'uning tarixiy ildizlari, shakllanish jarayoni va zamonaviy ta'limdagi o'rnini chuqur o'rganishni taqazo etadi [3]. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, globallashuv sharoitida milliy madaniy qadriyatlarni saqlash va kelgusi avlodlarga etkazish masalasi juda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Maqolaning maqsadi qashqar rubob cholg'usining tarixiy shakllanish jarayonini tahlil qilish va uning zamonaviy musiqa ta'limidagi o'rnini aniqlashdan iborat. Tadqiqot vazifalari quyidagilarni o'z ichiga oladi: cholg'uning kelib chiqish tarixini o'rganish, professional ijrochilik maktablarining rivojlanishini tahlil qilish va zamonaviy ta'lim jarayonidagi ahamiyatini baholash. METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI Tadqiqot adabiyotlar tahlili va tarixiy-qiyosiy metodlarga asoslanib olib borilgan. Manbalar sifatida O'zbek, rus va xorijiy olimlarning ilmiy asarlari, tarixiy hujjatlar va metodologik qo'llanmalar ishlatilgan. Tahlil jarayonida cholg'ushunoslik, etnomuzikologiya va pedagogika sohalaridagi ilmiy yondashuvlardan foydalanilgan. Qashqar rubobining tarixiy ildizlari haqida birinchi ma'lumotlarni Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino kabi buyuk allomalarning asarlarida uchratish mumkin [4]. XVII asrda Buxoroda yashagan Darvesh Ali Changiyning "Musiqa haqida risola"sida o'sha davrdagi rubobsimon cholg'ular haqida qimmatli ma'lumotlar keltirilgan [1]. V.M.Belyaev (1933) o'zining "O'zbekiston cholg'u asboblari" asarida qashqar rubobining qadimiy shakllarini tahlil qilib, uning fors klassik musiqa asboblarining ajdodi ekanligini ta'kidlaydi [5]. Muallif rubobning O'zbekistonda kam tarqalganligini qayd etib, uning asosan Farg'ona vodiysida ma'lum bo'lganligini ta'kidlaydi. Zamonaviy tadqiqotchilardan F.Karomatov (1985) o'zbek xalq musiqa merosining XX asrdagi rivojlanishini tahlil qilib, qashqar rubobining professional 191 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ijrochilik san'atidagi o'rnini alohida ta'kidlaydi [6]. I.Rajabov (1992) maqom asoslari bo'yicha tadqiqotida rubob cholg'usining klassik musiqa ijrosidagi ahamiyatini ko'rsatadi [7]. Pedagogika sohasidagi tadqiqotlarda S.Taxalov (1983) afg'on rubobini o'qitish metodikasi asoslarini ishlab chiqqan bo'lsa [8], Q.Usmonov (1995) boshlang'ich rubob darsligini yaratgan [9]. Bu ishlar zamonaviy ta'lim tizimida rubobsimon cholg'ularni o'qitishning ilmiy-metodologik asoslarini yaratishga hissa qo'shgan. Xorijiy tadqiqotchilardan A.Jung-Mallet (2004) O'rta Osiyoning an'anaviy musiqiy asboblarini tahlil qilib, ularning zamonaviy madaniyatdagi o'rnini ko'rsatadi [10]. Muallif rubobsimon cholg'ularning Silk yo'lidagi madaniy almashinuvdagi rolini alohida ta'kidlaydi. Natijalar va muhokama Olib borilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, qashqar rubobining shakllanish tarixi bir necha asosiy bosqichlarga bo'linadi. Birinchi bosqich qadimgi davr bo'lib, bu davrda cholg'uning dastlabki shakllari vujudga kelgan. Tarixiy manbalar shuni ko'rsatadiki, rubobsimon cholg'ular O'rta Osiyoda ikki ming yildan ortiq vaqt oldin mavjud bo'lgan [1]. Ikkinchi bosqich O'rta asr davriga to'g'ri keladi. Bu davrda cholg'u professional ijrochilik san'atida mustahkam o'rin egallaydi. Darvesh Ali Changiyning risolasida qayd etilgan Buxorolik Shayx Shamsiy-Robboniy kabi mashhur rubobchilar bu davrga mansub [1]. Bu davr cholg'uning konstruktiv jihatdan takomillashuvi va ijrochilik texnikasining rivojlanishi bilan ajralib turadi. Uchinchi bosqich XIX-XX asrlar boshi bo'lib, bu davrda cholg'u O'zbekiston hududida keng tarqala boshlaydi. V.M.Belyaevning ma'lumotlariga ko'ra, bu davrda qashqar rubobi asosan Farg'ona vodiysida ma'lum bo'lgan [5]. XX asr o'rtalarida Muhammadjon Mirzaev kabi mashhur ijrochilar cholg'u