Особенности значений предлогов в арабском языке

Аннотация

Ключевые слова: Данная статья посвящена тонкостям значений арабских предлог, предлогов (харф джарр). В ней исследуются частица, грамматические функции, значения предлогов и их транзитивность, употребление в текстах Корана и хадисов. Также превосходство, усиление. анализируется, какие значения выражают предлоги в различных контекстах и их роль в процессе перевода. 1 Student, Oriental university. Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 6 (2025) / ISSN 2181-3701 ASOSIY QISM Arab tili Somiy tillar guruhining janubiy tarmog‘iga mansub til hisoblanadi. U Yaqin va O‘rta Sharq hamda Afrika shimolidagi yigirmadan ortiq mamlakatlarning rasmiy davlat tili hisoblanadi. Arab tili dastlab (V–VII) asrlar johiliya davrida shoirlarning og‘zaki ijodida namoyon bo‘la boshlagan. (VIII–IX) asrlarda mumtoz arab tili grammatikasi ishlab chiqildi. Arab tili grammatikasi ikkita asosiy fanga bo‘linadi: sarf va nahv. Nahv ilmining eng asosiy poydevorlaridan biri- harfi jarlar )رجلا فورح( hisoblanadi. Harfi jarlar so‘zlarga bog‘lanib, ularni majrur ) رورجم( holatga tushiradigan maxsus harflardir. Ular fe’l va ot so‘z turkumlarini bir biriga bog‘laydi va fe’lning ma’nosini yanada boyitadi. Jar harflari 20ta bo‘ladi va ular quyidagilar:) نمِ (min, )يلا(ila, ) نع(a’n, )يلع(ala, ) يف(fi, ) بّ رُ (rubba, )ءابلا(ba, ) فاكلا(kaaf, )ملّّ لا(laam, ) مسقلا واو(qasam vosi) مسقلا ءات( qasam tasi, ) ذمُ (muz,)ُذنمُ (munzu, ) يتح(hatta, ) لّخ(hola, )اَدع(a’da, ) اشاح(haasha ,) يك(kay, )يتم(mata, [1.ي وحنلا سوردلا 2021-y. 62-b] Jar harflarining hususiyatlari: Zohir (ko‘rinib turgan) ismlarga kiradigan mahsus harfi jarlar: )بّ رُ (rubba, )ذمُ (muz, ْ)ذنمُ (munzu, )يّتح(hatta, )فاكلا(kaaf, )مسقلا واو(qasam vosi, )مسقلا ءات( qasam tasi Ism va harf o‘rtasida ishtirok etadigan harfi jar harflari 5 tadir. Ular )فاكلا(kaaf, )نعَ (a’n, )يلع(a’laa, )ذمُ ( muz, )ذنمُ (munzu. Fe’l va harf o‘rtasida ishtirok etadigan harfi jarlar: )لّخ(xola, )ادع(a’da, )اشاح(hasha. Qolganlari esa faqat harf bo‘lib ishlatiladi yuqorida o‘tganlaridek emas. Ularni o‘rni kelganda batafsil bayon qilamiz. Harfi jarlar aynan bu nom bilan atalishining o‘ziga yarasha sabablari bor, ular: Harfi jarlar o‘zidan oldingi fe’lni va o‘zidan keyingi ismni majrur qiladi, ya’ni harfi jardan keyin kelayotgan ismga kasra qo‘yiladi. Yana ular ضفخلا فورح (xofd harflari- pastga tushiruvchi harflar) deb ham atalari. Bundan tashqari ةفاضلإلا فورح (izofa harflari) deb ham ataladi. Chunki u ozidan oldingi fe’lni o‘zidan keyingi ismga izofa shaklida bog‘laydi. Chunki ba’zi fe’llarni to‘ldiruvchiga to‘g‘ridan to‘g‘ri borishga kuchi yetmaydi, balki shu harflar uni to‘ldiruvchiga bog‘laydi. Masalan: • ِِ دِ لاخ نم تُ بجع- Xoliddan hayron qoldim. • ِِ دِ يعسب تُ ررم – Sa’idning oldidan o‘tdim. Agar siz اًدل اخ تُ بجع yoki أًديعس تُ ررم desangiz, noto‘g‘ri bo‘ladi, chunki bu )رَّ م ,بجع( fe’llari to‘g‘ridan to‘g‘ri to‘ldiruvchiga ehtiyoji bor fe’llar emas, ularning ma’nosi to‘liq chiqishi uchun jar harflari yordamida bog‘lanish kerak. Jar harflari kontekstga qarab turli o‘rinda turlicha ma’no anglatadi. • "ب" Ba harfining 13 ta ma’nosi bor: ilsoq, vosita, sabab, qasam, ta’kid va boshqalar. • "يف" – Fi harfi- joylashuv, majoziy ichki holat • "نمِ "- Min harfi-ibtido, ba’zi hollarda ta’qib (ketma-ketlik), tafsiriylik • "نع"- A’n harfi- sababiylik, yuz o‘girish • "يلإ"- Ila harfi- gacha, yo‘nalish, cheklov Yuqorida aytib o‘tganimizdek, harfi jarlar 20 ta bo‘lib, yuqorida ularning bir nechtasiga misol keltirdik. Quyida ularning batafsil to‘xtalamiz. "ب" -Ba harfi Ba harfining ma’nolari: yuqorida aytib o‘tganimizdek, Ba harfining 13 ta ma’nosi bor. 1-قاصتلإا (ilsoq) -yopishish Ilsoq- bu “ba”ning asliy ma’nosi. Bu ma’noni hamma holatda saqlab qoladi. Shuning uchun Sibavayh uni )قاصللاا ءاب( yopishish basi deb atagan. 243 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 6 (2025) / ISSN 2181-3701 Ilsoqning turlari: – Haqiqiy ilsoq- كديب تُ كسمأ- qo‘lingni ushladim. – Ma’joziy ilsoq-كرادب تررم – uying yonidan o‘tdim. 2-ةناعتسلاا- (istiona)- vosita, yordam orqali amalga oshirish. Bu qismda “Ba” vosita ma’nosini bildirib, harakat qanday vosita yordamida amalga oshirilganini bildiradi. م لقلاب تبتك – qalam bilan (vositasida) yozdim 3- ليلعتلا و ةيببسلا– (Sabab va ta’lil)- sabab va tushuntirish Sabab “Ba”si fe’lga yoki undan hosil bo‘lgan ish harakatning sababiga dalolat qiladi. -عوجلاب تام -ochlikdan vafot etdi. 4-ةيدعتلا- (ta’diya) -lozimni mutaaddiyga aylantirish مهرونب الله بهذ– Alloh ularning nurini yo‘q qildi. 5-مسقلا- (qasam) Qasam ichida ishlatiladigan “Ba”. Bu “ba” harfi qasam keltirilayotgan zotga qo‘shiladi. للهاب مسقأ -Alloh nomi bilan qasam ichaman نَّ دهتجلأ للهاب Allohning nomi bilan qasamki, albatta harakat qilaman. 6-ضوعلا (evaz)- O‘rnini to‘ldirish “Ba” harfi biror narsa evaziga boshqa narsa olish, ayirboshlash. سرفلاب