Многогранная интерпретация концепта "возраст" в современном языкознании

Аннотация

Ключевые слова: В статье рассматривается концепт «возраст» с концепт возраста, лингвистической, культурной, социальной и когнитивной концептуальный анализ, точек зрения. Возраст представлен как сложное понятие, биологические стадии, объединяющее биологические стадии онтогенеза, социальные роли, культурные ценности, социальные роли и культурные стереотипы, выраженные в пословицы, паремиях, фразеологизмах и афоризмах. Через призму стереотипы, национальной мудрости раскрываются как положительные, язык и мышление, так и отрицательные черты молодости и старости. коммуникативно- Концептуальный подход позволяет рассматривать возраст прагматический аспект. не только как биологическое явление, но и как сложную социально-культурную конструкцию. Также анализируется прагматическая функция возрастных обозначений в речи и межличностной коммуникации. Konsept so‘z va tashqi voqelik o‘rtasida vositachi bo‘lib xizmat qiladi. S. Stepanov “konsept so‘zni talaffuz qilish aktiga o‘xshaydi, ammo boshqa nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi; ma’no lingvistik tizim doirasida, tushunchalar esa tilshunoslikda ham, mantiqda ham o‘rganiladigan mantiqiy aloqalar doirasida mavjud”, deb ta’kidlaydi. S.A. Askoldov birinchi marta “konsept leksik ma’nodan ancha kengroq”, deb ta’riflab, tushuncha va so‘z o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi qarashlardan birini aks ettirdi. V.N. Teliya “konseptni inson tafakkurining konstruksiyasi va ideal hodisa deb taxmin qiladi, unga ko‘ra, qayta tiklanmaydi, aksincha uning lingvistik vakili va ekstralingvistik bilimlari orqali “qayta tiklanadi”. Biz ham konseptni insonning dunyo haqidagi madaniy va kognitiv jihatdan muhim tushunchalarini o‘z ichiga olgan fikrlashning asosiy birligi deb hisoblaymiz. Ushbu tushuncha nafaqat so‘zning ma’nosini, balki u bilan bog‘liq his-tuyg‘u, ma’no va madaniy kontekstni ham qamrab oladi. Yosh kategoriyasi zamonaviy fanlararo tadqiqotlarda biologik, ijtimoiy, madaniy va lingvistik jihatlarning murakkab sintezi sifatida o‘rganilmoqda. Biologik nuqtai nazardan yosh ontogenetik rivojlanishning to‘rt asosiy bosqichini ifodalaydi. Bolalik davri intensiv o‘sish va rivojlanish bilan tavsiflanib, organizmning morfofunksional tizimlarining shakllanishi sodir bo‘ladi. Yoshlik bosqichi fiziologik imkoniyatlarning eng yuqori cho‘qqisini anglatadi va reproduktiv funksiyalarning to‘liq yetilishi bilan ajralib turadi. Yetuklik davri nisbiy barqarorlik va maksimal ish qobiliyati davrini tashkil etadi. Qarilik esa degenerativ jarayonlarning kuchayishi bilan birga, hayotiy tajribaning to‘planishi paradoksini yaratadi. Ijtimoiy kontekstda yosh jamiyatning rol taqsimoti tizimida muhim o‘rin tutadi. Har bir yosh bosqichi o‘ziga xos ijtimoiy kutishlar va majburiyatlar to‘plamini belgilaydi. Bolalik davri sotsializatsiya va ta’lim jarayonlari bilan bog‘liq bo‘lsa, yoshlik shaxsiy identifikatsiya va professional yo‘nalish tanlash bilan tavsiflanadi. Yetuklik ijtimoiy mas’uliyat va oilaviy institutlarning barqarorligi davri hisoblanadi. Qarilik esa ijtimoiy faollikdan gradual chiqish va intergeneratsion bilim uzatish funksiyalarini o‘z ichiga oladi. Qonuniy jihatdan yosh fuqarolik huquqlari, iqtisodiy faollik va ijtimoiy ta’minotning chegaralarini belgilaydi. 203 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 6 (2025) / ISSN 2181-3701 Madaniy paradigmada yosh chuqur ramziy ma’noga ega. Xalq donoligida yosh ko‘pincha qiyosiy konstruksiyalar orqali ifodalanadi. “Eski do‘st ikkita yangi do‘stdan yaxshiroq” maqoli tajribaning pragmatik qiymatini ta’kidlasa, “Yoshlik – beboshlik” ifodasi yosh avlodning ijtimoiy tajribasizligini aks ettiradi. Folklor an’analarida keksalar donolik va hikmat manbalari sifatida, yoshlar esa hayotiy energiya va istiqbol ramzlari sifatida tasvirlanadi. Tilshunoslik nuqtai nazardan yosh leksik-semantik maydonning boy qatlamini tashkil etadi. Nominal kategoriyalar (“chaqaloq”, “o‘smir”, “chol”) biologik xususiyatlarni aks ettirishdan tashqari, ijtimoiy baholash funksiyasini ham bajaradi. Metaforik tizimda yosh ko‘pincha temporal va tabiat sikllari bilan o‘xshatiladi: kun vaqtlari (bolalik – tong, qarilik – kechqurun) va fasllar paradigmasi (yoshlik – bahor, qarilik – qish) orqali konseptuallashtiriladi. Hozirgi zamon demografik o‘zgarishlari yosh kategoriyalarining an’anaviy tushunchalari qaytadan ko‘rib chiqilishiga olib kelmoqda. “Faol qarish” konsepsiyasining paydo bo‘lishi, texnologik innovatsiyalarning ta’siri va umr ko‘rish muddatining uzayishi yosh chegaralarining siljishiga sabab bo‘lmoqda. Postindustrial jamiyatlarda yoshlik tobora ko‘proq kognitiv moslashuvchanlik va innovatsion salohiyat bilan, yetuklik esa professional tajriba va ijtimoiy kapital bilan bog‘lanmoqda. Ko‘rinadiki, yosh fenomeni biologik determinizmdan ijtimoiy konstruktivizmgacha bo‘lgan keng spektrni qamrab oluvchi tadqiqot obyekti sifatida namoyon bo‘ladi va zamonaviy jamiyat dinamikasi ta’sirida doimiy evolyutsiya j