Вопрос изучения терминов, связанных с лабораторией квантовой термодинамической температуры, и необходимости создания их изъяснительного словаря

Аннотация

(English, 2700 characters) This study addresses the urgent need to systematize and standardize terminology used in quantum thermodynamic temperature laboratories, with a focus on developing an explanatory dictionary in the Uzbek language. The study aims to identify and analyze key terms such as "quantum temperature", "thermal coherence", "quantum thermostat", "effective temperature", and "thermal noise", which are increasingly utilized in quantum technologies, yet often lack consistent definitions across disciplines. The research employed a multidisciplinary methodology that included historical analysis, comparative lexical studies, and examination of international standards (e.g., SI, ISO, VIM, VIML). As a result, the authors identified major inconsistencies in term usage across laboratories and disciplines, noting the absence of standardized Uzbek equivalents and alignment with international metrological standards. Moreover, the analysis revealed that key quantum thermodynamic concepts are either missing or ambiguously defined in global terminological references such as the International Vocabulary of Metrology. This lexical gap complicates interdisciplinary communication, hinders educational effectiveness, and impedes the integration of national science into global research networks. The study highlights the necessity of creating a comprehensive Uzbek-language explanatory dictionary aligned with international terminology systems, which would serve as a methodological foundation for higher education, scientific publications, and regulatory frameworks. The benefits of this study include fostering precise scientific communication, supporting the localization of advanced technical education, and reinforcing the linguistic sovereignty of national science. Consequently, the authors recommend initiating a national terminological standardization initiative, including the collaborative development of a multilingual quantum thermodynamic glossary compatible with ISO and IUPAP guidelines. This endeavor will not only enhance clarity in scientific discourse but also bolster Uzbekistan’s participation in global scientific and metrological communities. КИРИШ Замонавий физикада квант термодинамикаси ва унинг асосий категорияларидан бири бўлган ҳарорат тушунчаси илмий тадқиқотларнинг марказий йўналишларидан бирига айланмоқда. Бу соҳадаги илмий ўсиш нафақат назарий ёндашувларни, балки амалиётда қўлланадиган аниқ ўлчов ва таҳлил усулларини ҳам талаб этмоқда. Хусусан, квант термодинамик ҳароратни ўлчаш, белгилаш ва унинг параметрларини стандартлаштириш масалалари шундай масалалардан биридир [1]. Бугунги кунда квант термодинамик ҳарорат лабораториялари турли илмий марказларда шакллантирилаётган бўлиб, бу лабораториялардаги терминлар, ўлчов атамалари, тафтиш ва ўлчаш услублари мукаммал илмий асосга эга бўлиши талаб этилади [2]. Шу нуқтаи назардан, ушбу мақола квант термодинамик ҳарорат лабораториясида қўлланиладиган атамалар, уларнинг моҳияти ва стандартлаштириш заруратини таҳлил қилишга бағишланади. 139 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 3 № 3 (2025) / ISSN 2181-3701 Квант термодинамикаси бугунги кунда физиканинг энг илғор йўналишларидан бири бўлиб, анъанавий термодинамик тушунчаларни квант механикаси қонунлари асосида қайта кўриб чиқишни талаб қилади. Айниқса, “ҳарорат” тушунчасининг микроскопик тизимларга нисбатан қандай аниқланиши, ифодаланиши ва ўлчаниши масалалари илм-фан олдида жиддий муаммо сифатида турибди. Ушбу мақоланинг асосий мақсади – квант термодинамик ҳарорат лабораториясида қўлланиладиган атамаларни тизимли ўрганиш, уларнинг таърифларини аниқлаш, амалиётдаги қўлланилиши ва мураккабликларини таҳлил қилиш орқали илмий ва амалий фойда беришдан иборат. Тадқиқотда қуйидаги илмий услублардан фойдаланилди: 1. Тарихий-таҳлилий услуб: Квант механикаси ва термодинамика атамаларининг тарихи, илмий юксалиши ва қўлланилиши таҳлил қилинди. 2. Таърифий-луғатий таҳлил: Квант термодинамик ҳарорат билан боғлиқ атамалар туркумланган, таърифланган ва амалда қўлланиш соҳалари кўрсатилган. 3. Муқоясавий таҳлил: Халқаро (SI [3], ISO [4], IUPAP [5]) ва миллий атамалар ўртасидаги фарқлар таҳлил қилинди. 4. Интердисциплинар ёндашув: Метрология, физика, информатика ва лингвистика соҳаларидаги атамалар ўзаро боғлиқликда ўрганилди. Таҳлил қилинадиган асосий объектлар қуйидагилардан иборат: Биринчи навбатда, SI (Халқаро ўлчов бирликлари тизими) доирасида қайд этилган ҳарорат бирликлари таҳлил остига олинади. Бу бирликлар ҳароратнинг стандартлашган, халқаро даражада тан олинган ифодаларидир ва улар орқали ҳарорат ўлчовларининг аниқлиги ва универсаллиги таъминланади. Иккинчидан, ҳароратнинг квант ҳолатларидаги изоҳланиши ўрганилади. Бу йўналишда квант физикаси асосида ҳароратнинг микродаражада қандай тушунилши ва қандай ўлчаниши масалалари таҳлил қилинади. Учинчи таҳлил объекти – махсус лаборатория шароитида ҳароратни аниқлашда қўлланиладиган ўл